اما مسیر تأمین فقط به جابه‌جایی کالا از یک کشور به کشور دیگر خلاصه نمی‌شود. اینکه محصول از چه کانالی وارد شبکه توزیع شود، چند حلقه تا رسیدن به عمده‌فروش یا فروشگاه طی کند و چه مجموعه‌هایی این ارتباط را برقرار کنند، می‌تواند بر سرعت تأمین، دسترسی به کالا و هزینه نهایی آن اثر بگذارد. برای شناخت این فرآیند، باید مسیر را از مبدأ تا بازار داخلی دنبال کرد.

ترکیه در این زنجیره کجای مسیر قرار می‌گیرد؟

در بررسی مسیر تأمین لوازم آرایشی، ترکیه را نباید فقط به‌عنوان نقطه‌ای دید که کالا از آن ارسال می‌شود. برای بخشی از محصولات موجود در بازار منطقه، این کشور می‌تواند محل تولید، خرید عمده یا تجمیع کالا پیش از انتقال به بازارهای همسایه باشد. همین موضوع باعث می‌شود فاصله یک فروشنده ایرانی تا مبدأ تأمین بعضی کالاها، در مقایسه با مسیرهایی که از نقاط دورتر آغاز می‌شوند، کوتاه‌تر باشد.

با این حال، کوتاه بودن فاصله جغرافیایی به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست. نحوه خرید، حجم سفارش، شیوه حمل و تعداد مجموعه‌هایی که کالا در طول مسیر از آنها عبور می‌کند، مشخص می‌کنند این نزدیکی تا چه اندازه در عمل به یک مزیت تبدیل شود.

ممکن است دو محموله از یک بازار واحد تهیه شده باشند، اما یکی با عبور از چند مرحله خریدوفروش و دیگری از مسیری کوتاه‌تر وارد شبکه توزیع ایران شود. در این شرایط، تفاوت اصلی دیگر در مبدأ کالا نیست؛ بلکه در ساختار زنجیره‌ای است که بین مبدأ و فروشنده نهایی شکل گرفته است.

جلفا؛ نقطه اتصال مسیر خارجی به شبکه توزیع داخلی

با رسیدن کالا به محدوده جلفا، بخش دیگری از مسیر آغاز می‌شود. اینجا جایی است که جریان خارجی تأمین باید به شبکه‌ای متصل شود که بتواند کالا را در بازار داخلی جابه‌جا و توزیع کند.

به همین دلیل، با توجه به ظرفیت تجاری و گمرکی جلفا، نقش این منطقه را بهتر است در قالب یک نقطه اتصال دید. حضور در یک منطقه مرزی زمانی برای بازار ارزش ایجاد می‌کند که بعد از ورود کالا، فرآیند دریافت، تجمیع سفارش، انتقال و توزیع نیز به‌درستی مدیریت شود.»

اگر این زنجیره را ساده کنیم، مسیر یک کالا می‌تواند چنین شکلی داشته باشد:

این جدول یک مدل ساده‌شده از مسیر است. در عمل ممکن است بعضی کالاها مراحل بیشتری را طی کنند و برخی نیز با حلقه‌های کمتری به بازار برسند. همین تفاوت در تعداد و نوع حلقه‌هاست که باعث می‌شود مسیر تأمین دو محصول ظاهراً مشابه، نتیجه یکسانی نداشته باشد.

بعد از جلفا، بخش مهمی از مسیر هنوز باقی مانده است

رسیدن کالا به یک منطقه مرزی به این معنا نیست که فرآیند تأمین کامل شده است. برای یک فروشگاه در تهران، اصفهان، شیراز یا هر شهر دیگری، مسئله اصلی این است که کالا با چه سرعت و چه سازوکاری از آن نقطه وارد شبکه توزیع شود.

در این مرحله، مجموعه‌های فعال در زنجیره تأمین اهمیت پیدا می‌کنند. بخشی از آنها ممکن است کالا را در حجم بالا تهیه کنند و سپس سفارش‌های کوچک‌تر را برای فروشگاه‌های مختلف آماده کنند. برخی نیز چند گروه کالایی را در یک شبکه واحد تجمیع می‌کنند تا فروشنده برای تهیه هر دسته محصول مجبور نباشد مسیر جداگانه‌ای را دنبال کند.

اینجا تفاوت میان «نزدیکی به مبدأ» و «دسترسی واقعی به کالا» مشخص می‌شود. ممکن است یک منطقه از نظر جغرافیایی به بازار خارجی نزدیک باشد، اما اگر میان آن منطقه و فروشگاه شبکه توزیع منظمی وجود نداشته باشد، این مزیت الزاماً به خرده‌فروش منتقل نمی‌شود.

بنابراین، حلقه‌ای که کالا را از نقطه ورود به بازار مصرف متصل می‌کند، صرفاً یک واسطه اضافی نیست. ارزش آن باید بر اساس نقشی سنجیده شود که در تجمیع کالا، انتقال سفارش و ایجاد دسترسی پایدار برای فروشگاه‌ها ایفا می‌کند.

حلقه اتصال چگونه روی نتیجه نهایی تأمین اثر می‌گذارد؟

در یک زنجیره تأمین کارآمد، موضوع فقط کم کردن تعداد حلقه‌ها نیست. گاهی حذف یک مرحله واقعاً مسیر را کوتاه‌تر می‌کند و گاهی همان مرحله وظیفه‌ای دارد که در صورت حذف، باید با هزینه یا پیچیدگی بیشتری در نقطه دیگری انجام شود.

به همین دلیل، هنگام بررسی مسیر ترکیه تا جلفا و سپس بازار ایران، بهتر است به جای شمارش صرف واسطه‌ها، نقش هر حلقه بررسی شود. مجموعه‌ای که فقط کالا را دوباره خریدوفروش می‌کند با مجموعه‌ای که ارتباط میان مبدأ، موجودی و سفارش فروشگاه را مدیریت می‌کند، کارکرد یکسانی ندارد.

در این بخش از زنجیره، شناخت نمونه‌های واقعی می‌تواند تصویر روشن‌تری از نحوه اتصال جلفا به بازار داخلی ارائه دهد. بررسی فعالیت بازرگانی روحی نیز از همین زاویه قابل توجه است؛ یعنی به‌عنوان نمونه‌ای برای شناخت بهتر مدلی که در آن ارتباط میان منطقه تأمین و فروشگاه‌های بازار داخلی برقرار می‌شود.

برای خرده‌فروش، نتیجه این زنجیره در نهایت زمانی قابل مشاهده است که قصد سفارش مجدد دارد. اگر مسیر تأمین منظم باشد، فروشنده می‌تواند راحت‌تر درباره موجودی، زمان سفارش و میزان خرید تصمیم بگیرد. اگر مسیر پراکنده باشد، حتی کالایی که از نظر جغرافیایی از فاصله زیادی نیامده است، ممکن است با تأخیر یا هزینه‌های اضافی به فروشگاه برسد.

مسیر ترکیه تا جلفا را به همین دلیل نمی‌توان فقط روی نقشه بررسی کرد. بخش تعیین‌کننده ماجرا، شبکه‌ای است که بعد از عبور کالا از مرز شکل می‌گیرد و آن را به عمده‌فروش، فروشگاه و در نهایت مصرف‌کننده متصل می‌کند. هرچه نقش حلقه‌های این مسیر مشخص‌تر و هماهنگی میان آنها بیشتر باشد، جریان کالا نیز برای بازار قابل پیش‌بینی‌تر خواهد بود.