سرنوشت مزاحمِ دیوانخانه کریمخان زند چه شد؟
اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی فارس اعلام کرد: شرکت مخابرات با وجود اختصاص زمین معوض، حاضر نیست ساختمان این مجموعه را که در حیاط دیوانخانه کریمخان زند است، جابه‌جا کند.
به گزارش 24 آنلاین، دیوانخانه در خیابان ۲۲ بهمن (شاپور) در شهر شیراز واقع شده است، با ارگ کریمخان زند فاصله زیادی ندارد و جزو «محور زندیه» است که در انتظار برای ثبت جهانی است. این عمارت جایگاه دستگاه اداری کریمخان زند بود و مردم شکواییه‌ها و تقاضاهای خود را به اینجا می‌آوردند. ورودی بنا در عصر زند از ضلع شرقی بود و از طریق معبری تاق‌دار به ارگ متصل می‌شد. روبروی بنا، باغ و حیاطی بزرگ با حوض‌های تزئینی وجود داشت که در دوره رضاشاه درختان آن بریده و ساختمان پست‌خانه، مخابرات و بانک ملی مرکزی شیراز در آن ساخته شد، که اکنون معارض آن به شمار می‌آید. پیش‌تر مسئولان وقت میراث فرهنگی استان فارس گفته بودند: «از سفر دوم هیأت دولت سیزدهم قرار شده بود برای ثبت جهانی محور زندیه اقدام شود و مصوبه‌ای هم برای آن صادر شد، اما مهمترین مشکل این پرونده، وجود مزاحم ساختمان مخابرات در حیاط دیوانخانه است که اتصال دیوانخانه به عنوان یکی از عناصر کلیدی را با محور زندیه قطع کرده است.
اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان فارس در اطلاعاتی که در پاسخ به درخواست یک شهروند برای انتشار پرونده مرمتی عمارت دیوانخانه کریمخان زند منتشر کرده، اعلام کرده است که «با وجود اختصاص زمین معوض به شرکت مخابرات برای جابه‌جایی ساختمان این مجموعه، این اقدام با تغییر رویکرد مدیریتی شرکت به سرانجام نرسیده است»؛ موضوعی که به گفته این اداره‌کل، تعیین تکلیف آن برای باززنده‌سازی مجموعه زندیه ضروری است.
در این سند آمده است که «عمارت دیوانخانه کریمخان زند از بناهای تاریخی شیراز و آثار برجای‌مانده از دوره زندیه است که در نزدیکی ارگ کریمخان، ابتدای خیابان ۲۲ بهمن و پشت ساختمان مخابرات قرار دارد. این بنا با مساحتی در حدود ۸۲۰ مترمربع از آجر و سنگ ساخته شده و در گذشته یکی از مراکز اداری و حکومتی کریمخان زند بوده است.
بر اساس اطلاعات منتشر شده از سوی اداره‌کل میراث فرهنگی فارس، عمارت دیوانخانه در گذشته در میان حیاطی گسترده قرار داشت که تا باغ نظر امتداد می‌یافت، اما در گذر زمان، بخش‌هایی از عرصه تاریخی آن تخریب شد و ساختمان‌های پست، مخابرات و بانک ملی در محدوده این حیاط احداث شدند. در نتیجه این تغییرات، بخش زیادی از فضای تاریخی مجموعه از بین رفت و تنها عمارت اصلی و قسمت کوچکی از حیاط آن باقی ماند.
ستون‌های سنگی عمارت چگونه به تهران منتقل شدند؟
عمارت دیوانخانه دارای تالاری بزرگ با ایوانی مرکزی و سقفی بلند بود. در مقابل این ایوان، دو ستون سنگی یکپارچه و مرتفع قرار داشت که به روایت اطلاعات منتشرشده، آقامحمدخان قاجار آن‌ها را به تهران منتقل کرد و در کاخ گلستان قرار داد. پس از انتقال ستون‌ها، دو ستون چوبی جایگزین آن‌ها شدند.
سقف ایوان مرکزی که از نوع تخت و قاب‌بندی‌شده بود، اکنون به‌طور کامل فروریخته است. در دو سوی ایوان، راهروهایی قرار دارند که به اتاق‌های جانبی عمارت مرتبط می‌شوند؛ اتاق‌هایی که در گذشته برای انجام امور دفتری خاندان زندیه مورد استفاده قرار می‌گرفتند.
در بالای راهروها، فضاهایی با طاق و تویزه ساخته شده و پوشش مقرنس‌کاری‌شده همراه با نقاشی، از جمله ویژگی‌های تزئینی بناست. در انتهای ایوان نیز فضای شاه‌نشین قرار دارد و در کنار اتاق اصلی، پستو دیده می‌شود.
این عمارت همچنین از تزئینات سنگی و نقاشی‌های تاریخی برخوردار است. در مقابل تالار، صحنه نبرد رستم و اشکبوس روی سنگ‌های بزرگ و صیقلی حجاری شده و تصاویر دو شیر و دو باز نیز در دو سوی آن قرار دارد. مقرنس‌کاری، حجاری و نقاشی‌های دوره زندیه، به‌ویژه آثار مرتبط با مکتب نقاشی شیراز، از ارزش‌های تاریخی و هنری این بنا به شمار می‌روند.
تخریب بخش‌هایی از عمارت در دوره پهلوی
اداره‌کل میراث فرهنگی فارس در اطلاعات منتشرشده خود اعلام کرده است که در دوره پهلوی اول، بخش‌های جنوبی و غربی عمارت دیوانخانه به‌طور کامل تخریب و ساختمان‌های پست، تلگراف و تلفن در این محدوده احداث شدند. ساخت‌وسازهای انجام‌شده علاوه بر تخریب عرصه تاریخی بنا، از نظر معماری نیز هماهنگی لازم را با ساختار پیشین مجموعه نداشتند و به آشفتگی معماری و بصری در محدوده مجموعه زندیه انجامیدند.
عمارت دیوانخانه در دوره قاجار نیز کاربری ارتباطی پیدا کرد و به‌عنوان مرکز پست و تلگراف هند و اروپا مورد استفاده قرار گرفت. این بنا در دوره‌های قاجار، پهلوی و پس از انقلاب اسلامی مرمت شده است.
زمین معوض مخابرات اختصاص یافت؛ چرا جابه‌جایی انجام نشد؟
بخش مهم اطلاعات منتشرشده از سوی اداره‌کل میراث فرهنگی فارس به اقدامات انجام‌شده برای آزادسازی عرصه تاریخی عمارت دیوانخانه و احیای مجموعه زندیه اختصاص دارد.
بر اساس این اطلاعات، پس از انقلاب اسلامی، اقدامات مربوط به بازگرداندن هویت تاریخی عمارت در دستور کار قرار گرفت و ساختمان الحاقی پست و تلگراف در جبهه جنوبی بنا تخریب و برچیده شد.
همچنین، بر اساس مصوبات هیأت وزیران و پیگیری استانداران این استان، مقرر شده بود با اختصاص زمین معوض به شرکت مخابرات، ساختمان این مجموعه نیز از مجاورت عمارت تاریخی جابه‌جا شود.
در همین راستا، زمینی در مجاورت ساختمان تاریخی محتشم، در جبهه غربی ساختمان فعلی مخابرات، در اختیار این شرکت قرار گرفت. با این حال، اداره‌کل میراث فرهنگی فارس اعلام کرده است که با تغییر رویکرد مدیریتی در شرکت مخابرات، این اقدام به فراموشی سپرده شد و به نتیجه نرسید.
این اداره‌کل در اطلاعات منتشرشده خود خواستار تخریب و برچیدن ساختمان فعلی مخابرات و باززنده‌سازی بخش‌های تخریب‌شده عمارت دیوانخانه بر اساس شواهد و مستندات موجود شده است؛ اقدامی که به اعتقاد این نهاد، در مسیر احیای مجموعه تاریخی زندیه ضرورت دارد.
عمارت دیوانخانه به دلیل ویژگی‌های تاریخی، معماری و هنری در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در اطلاعات ارائه‌شده از سوی اداره‌کل میراث فرهنگی فارس، شماره ثبت بنا در دو بخش به‌صورت متفاوت، ۹۱۲ و ۹۱۳، ذکر شده و سال ۱۳۳۹ نیز به‌عنوان سال ثبت آمده است.
انتشار این اطلاعات در پاسخ به درخواست یک شهروند، بار دیگر مسئله حفاظت از عرصه تاریخی عمارت دیوانخانه و چگونگی احیای مجموعه زندیه را مطرح کرده است؛ مجموعه‌ای که بخشی از ساختار تاریخی آن در پی مداخلات ساختمانی از بین رفته و تعیین تکلیف ساختمان مخابرات در مجاورت آن، همچنین یکی از موضوعات مطرح‌شده از سوی متولی میراث فرهنگی استان فارس است.
