چه استان‌هایی در کشاورزی سال آینده دچار کمبود آب هستند؟
پرسشی که این روزها ذهن هر کشاورز و برنامه‌ریز کشت را درگیر کرده، ساده اما سرنوشت‌ساز است: سال آینده آب به مزرعه می‌رسد یا نه؟ پاسخ، از استانی به استان دیگر کاملاً فرق می‌کند. جایی که کشاورز اصفهانی نگران سهم آب کشت پاییزه است، همتای ایلامی‌اش سالی پربارش را پشت سر گذاشته. در وب سایت کرانه نیلگون ، این تصویر را استان‌به‌استان و بر پایه‌ی آخرین داده‌ها باز کرده‌ایم تا هر کشاورز بداند دقیقاً کجای این نقشه ایستاده است. آنچه در ادامه می‌خوانید، تفکیک روشن استان‌های خشک، نرمال و پربارش، به‌همراه هشداری جدی درباره‌ی ذخایری است که پشت سدها رو به ته‌کشیدن‌اند.
نگاهی به آمار کلان؛ چند استان درگیر کم‌آبی هستند؟
اعداد، لحن ماجرا را روشن می‌کنند. بر اساس آخرین داده‌ها، ۱۷ استان کشور همچنان با کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کنند و ۱۰ استان که جمعیتی بالغ بر ۳۵ میلیون نفر را در خود جای داده‌اند، زیر خط نرمال بارش قرار گرفته‌اند. دامنه‌ی تنش اما گسترده‌تر است؛ ۲۴ استان و ۴۳ شهر درگیر تنش آبی گزارش شده‌اند. یعنی بحران دیگر محدود به چند نقطه‌ی خشک نیست، بلکه بخش بزرگی از پهنه‌ی کشور را در بر گرفته است.
البته در سالیان اخیر کشاورزان با استفاده از روش های نوین آبیاری توانسته اند بهره وری آب را تا حد زیادی افزایش دهند. این بهره وری شامل کاهش مصرف نیست بلکه بهینه مصرف کردن آب است. در لینک زیر به صورت کامل تری درباره افزایش بهره وری در آب در کشاورزی می توانید مطالعه کنید. لینک زیر بهره وری در آب را در کشاورزی به صورت کامل مورد بررسی قرار می دهد.
استان‌های درگیر خشکسالی؛ کاهش بارش تا ۳۰ درصد
مرکز ملی خشکسالی در ارزیابی سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ به نتیجه‌ای صریح رسیده است: ۱۰ استان کشور با کاهش محسوس بارش روبه‌رو شده و در محدوده‌ی خشکسالی جای گرفته‌اند. نکته‌ی مشترک بیشتر این استان‌ها یک چیز است؛ همگی کمابیش در حوضه‌ی آبریز دریاچه‌ی نمک قرار دارند، جایی که کاهش بارندگی امسال شدیدتر از هر منطقه‌ی دیگری خود را نشان داده است. برای کشاورز این مناطق، معنای این آمار روشن است: کشت پرآب امسال ریسک بالایی دارد و انتخاب الگوی کم‌آب‌بر، دیگر یک توصیه نیست، یک ضرورت است.
تهران، قم، سمنان و مرکزی؛ نامناسب‌ترین وضعیت با ۳۰ درصد افت بارش
بدترین کارنامه‌ی بارش امسال به این چهار استان می‌رسد. قم و مرکزی با افت نزدیک به ۲۹ درصد و تهران با کاهش حدود ۲۷ درصدی نسبت به میانگین بلندمدت مواجه‌اند و در مجموع، این چهار استان حدود ۳۰ درصد کمتر از حالت عادی باران دیده‌اند. تهران و قم، نامناسب‌ترین شرایط کل کشور را دارند.
اصفهان و یزد؛ خشکسالی در دل کویر
اصفهان و یزد هم در فهرست استان‌های درگیر خشکسالی جای گرفته‌اند. وضع یزد از همه سخت‌تر است؛ این استان کمترین میزان بارش کشور را ثبت کرده و عملاً خشک‌ترین نقطه‌ی سال آبی جاری به شمار می‌رود.
استان‌های دارای شرایط نرمال؛ اما همچنان در معرض خطر
۱۲ استان دیگر، از جمله آذربایجان شرقی، خراسان رضوی، گلستان، خوزستان، فارس و مازندران، سالی نزدیک به نرمال را پشت سر گذاشته‌اند. اما اینجا یک تله‌ی ذهنی وجود دارد. «نرمال» به‌معنای «بی‌خطر» نیست. کارشناسان بارها تأکید کرده‌اند که حتی چند سال پیاپی بارش مناسب هم نمی‌تواند به‌سرعت زخم چند دهه خشکسالی و افت ذخایر آب زیرزمینی را ترمیم کند. کشاورزِ این استان‌ها اگر تصور کند بحران تمام شده، در دام همان خوش‌بینی می‌افتد که سال‌ها منابع را تحلیل برده است.
استان‌های ترسالی؛ کدام مناطق از خشکسالی در امان‌اند؟
در آن سوی نقشه، خبر خوش هم هست. ۸ استان کشور امسال در وضعیت ترسالی قرار گرفته‌اند: هرمزگان، خراسان جنوبی، ایلام، بوشهر، آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه و کرمان. صدرنشین این جدول، ایلام است که با ثبت حدود ۱۵۳.۴ درصد افزایش بارش نسبت به نرمال، پربارش‌ترین استان کشور لقب گرفته است. برای کشاورزان این مناطق، سال پیش‌رو فرصتی است برای جبران و ذخیره‌سازی، نه بی‌احتیاطی در مصرف.
هشدار؛ کم‌آبی فقط به بارش محدود نمی‌شود
اینجا مهم‌ترین نکته‌ی مقاله است، جایی که بسیاری اشتباه می‌کنند. سنجش وضعیت آب فقط با خط‌کش بارندگی ممکن نیست. ذخایر پشت سدها، منابع آب زیرزمینی و میزان مصرف هم باید در معادله بیاید. واقعیت این است که شش سال متوالی خشکسالی و انباشت کسری مخازن، به‌ویژه در آب‌های زیرزمینی، وضعیتی ساخته که حتی یک سال پربارش هم آن را جبران نمی‌کند. به همین دلیل است که برخی استان‌ها با وجود بارش قابل قبول، همچنان با افت شدید ذخیره‌ی سدها روبه‌رو هستند. جدول زیر، عمق این بحران پنهان را نشان می‌دهد.
|
سد |
استان / حوضه |
موجودی مخزن |
کاهش نسبت به متوسط ۱۰ ساله |
|
دامغان |
سمنان |
۱۰ میلیون مترمکعب |
۹۵٪ |
|
دوستی |
خراسان رضوی |
۶۷ میلیون مترمکعب |
۸۲٪ |
|
ساوه |
مرکزی |
۲۴ میلیون مترمکعب |
۷۸٪ |
|
ماملو |
حوضه‌ی تهران |
۳۳ میلیون مترمکعب |
۷۵٪ |
این ارقام یک پیام دارند: پشت سدهایی که قرار بود پشتوانه‌ی کشت تابستانه باشند، دیگر آب چندانی باقی نمانده است. در وب سایت هایی همچون مسیر اقتصاد، اتاق بازرگانی، خبرگزاری مهر، مرجع کشاورزی بهره ور، کرانه راهکارهایی برای صرفه جویی و بهینه مصرف کردن در بخش کشاورزی وجود دارد اما باید در نظر داشته باشید برنامه ریزی برای مصرف در بخش کشاورزی بسیار مهم است و می تواند روی محصول نهایی شما تاثیر ویژه ای داشته باشد.
کاهش ۹۵ درصدی ذخیره‌ی سد دامغان در استان سمنان
بحرانی‌ترین وضعیت به سد دامغان می‌رسد. موجودی مخزن این سد به ۱۰ میلیون مترمکعب رسیده که یعنی ۹۵ درصد افت نسبت به متوسط ۱۰ ساله؛ عملاً مخزنی که تقریباً خالی شده است.
کاهش ۸۲ درصدی ذخیره‌ی سد دوستی در خراسان رضوی
سد دوستی در خراسان رضوی با موجودی ۶۷ میلیون مترمکعب، کاهش ۸۲ درصدی نسبت به میانگین یک دهه‌ی گذشته را تجربه کرده است؛ سدی که تأمین آب بخش مهمی از شرق کشور به آن گره خورده است.
کاهش ۷۸ درصدی ذخیره‌ی سد ساوه در استان مرکزی
سد ساوه با موجودی ۲۴ میلیون مترمکعب، ۷۸ درصد کمتر از متوسط ۱۰ ساله آب دارد؛ رقمی که برای کشاورزی استان مرکزی زنگ خطر جدی است.
کاهش ۷۵ درصدی ذخیره‌ی سد ماملو در حوضه‌ی تهران
سد ماملو، یکی از سدهای ۵ گانه‌ی حوضه‌ی آبریز تهران، با موجودی ۳۳ میلیون مترمکعب، کاهش ۷۵ درصدی نسبت به متوسط ۱۰ ساله داشته است.
سؤالات پرتکرار
کدام استان‌ها در سال ۱۴۰۵ بیشترین کاهش بارش را دارند؟
تهران، قم، سمنان و مرکزی با حدود ۳۰ درصد افت بارش، نامناسب‌ترین وضعیت را دارند و پس از آن اصفهان و یزد قرار می‌گیرند. یزد کمترین بارش کشور را ثبت کرده است.
وضعیت کشاورزی استان تهران در سال آینده چگونه است؟
تهران با افت حدود ۲۷ درصدی بارش، در وضعیت خشکسالی است و سد ماملو در حوضه‌ی آن ۷۵ درصد افت ذخیره داشته؛ بنابراین کشت پرآب‌بر با ریسک بالایی روبه‌رو خواهد بود.
آیا استان‌های ترسالی هم مشکل کم‌آبی دارند؟
ترسالی به‌معنای پایان بحران نیست. حتی این استان‌ها نیز از کسری انباشته‌ی آب‌های زیرزمینی رنج می‌برند و یک سال پربارش نمی‌تواند تحلیل چنددهه‌ای منابع را جبران کند.
ذخایر سدهای کدام استان‌ها بحرانی‌ترین وضعیت را دارند؟
سد دامغان در سمنان با ۹۵ درصد، دوستی در خراسان رضوی با ۸۲ درصد، ساوه در مرکزی با ۷۸ درصد و ماملو در حوضه‌ی تهران با ۷۵ درصد افت، بحرانی‌ترین ذخایر کشور محسوب می‌شوند.
استان اصفهان در سال آینده با چه میزان کم‌آبی مواجه است؟
اصفهان در فهرست استان‌های درگیر خشکسالی قرار دارد و بخشی از حوضه‌ی آبریز دریاچه‌ی نمک است؛ منطقه‌ای که شدیدترین کاهش بارش کشور را تجربه کرده است.
چند استان ایران در وضعیت خشکسالی قرار دارند؟
بر پایه‌ی ارزیابی مرکز ملی خشکسالی، ۱۰ استان کشور در محدوده‌ی خشکسالی جای گرفته‌اند، در حالی که ۱۲ استان نرمال و ۸ استان در وضعیت ترسالی هستند.
استان یزد چه وضعیتی از نظر بارش در سال آینده دارد؟
یزد کمترین میزان بارش کل کشور را ثبت کرده و در زمره‌ی استان‌های درگیر خشکسالی قرار دارد؛ عملاً خشک‌ترین نقطه‌ی سال آبی جاری است.
کم‌آبی در کدام استان‌ها بیشترین تأثیر را روی کشاورزی دارد؟
استان‌های حوضه‌ی دریاچه‌ی نمک شامل تهران، قم، سمنان، مرکزی و اصفهان که هم افت بارش شدید و هم افت ذخیره‌ی سدها را هم‌زمان تجربه می‌کنند، بیشترین فشار را بر کشاورزی متحمل می‌شوند.
