سال ۱۴۰۴ در نگاه نخست، سالی پرتردد برای سفرهای داخلی ایران به نظر می‌رسد؛ جاده‌ها شلوغ‌تر شده‌اند، تعطیلات با موج‌های میلیونی جابه‌جایی همراه بوده و آمارهای رسمی از ثبت رکوردهای تازه در تعداد سفر خبر می‌دهند. اما این تصویر پرهیاهو، روی دیگری هم دارد؛ رویی که در آن سفرها کوتاه‌تر شده، اقامت‌ها به حداقل رسیده، استفاده از خدمات رسمی گردشگری کاهش یافته و «صرفه‌جویی» به مهم‌ترین مؤلفه تصمیم‌گیری مسافران ایرانی تبدیل شده است.

همین تضاد، پرسش محوری این گزارش را شکل می‌دهد:
آیا افزایش تعداد سفرها به‌معنای رونق واقعی گردشگری است، یا نشانه‌ای از تغییر اجباری رفتار مردم در واکنش به فشارهای اقتصادی؟

این گزارش خبری–تحلیلی با اتکا به آمارهای رسمی منتشرشده در رسانه‌های معتبر و تحلیل داده‌های رفتاری سفر، تلاش می‌کند تصویری دقیق از الگوی مسافرت ایرانیان در سال ۱۴۰۴ ارائه دهد؛ الگویی که در آن «سفر رفتن» همچنان زنده است، اما کیفیت، مدت و شیوه آن به‌طور محسوسی دگرگون شده است. در این مسیر، داده‌های تحلیلی پایش‌شده از marcopro.co نیز در کنار منابع رسمی بررسی شده تا رفتار واقعی مسافران خوانش شود.

افزایش تعداد سفرها؛ کاهش کیفی تجربه سفر

بررسی آمارهای رسمی نشان می‌دهد سال ۱۴۰۴ از نظر حجم جابه‌جایی و تعداد سفر، یکی از پرترددترین سال‌های اخیر برای گردشگری داخلی ایران بوده است. تنها در تعطیلات نوروز ۱۴۰۴، از ۲۵ اسفند ۱۴۰۳ تا ۱۵ فروردین ۱۴۰۴، حدود ۳۶ میلیون و ۵۱۹ هزار نفر سفر در کشور ثبت شده و مجموع اقامت‌ها به بیش از ۶۰ میلیون و ۹۷۰ هزار نفر-شب رسیده است. این ارقام در مقایسه با نوروز سال قبل، رشدی در حدود ۲۲ درصد را نشان می‌دهد؛ رشدی که در نگاه اول می‌تواند نشانه‌ای از پویایی گردشگری داخلی تلقی شود.

این روند افزایشی به نوروز محدود نمانده است. در فصل تابستان ۱۴۰۴ نیز ترددهای بین‌شهری به سطحی کم‌سابقه رسید. طبق گزارش پلیس راهور، از ابتدای تیر تا نیمه شهریور، بیش از ۱۶۶ میلیون سفر در سطح کشور ثبت شده است. هرچند این عدد شامل مجموعه‌ای از رفت‌وبرگشت‌ها و ترددهای جاده‌ای است، اما در مجموع نشان می‌دهد تقاضای سفر در جامعه ایران نه‌تنها کاهش نیافته، بلکه در برخی مقاطع زمانی به اوج‌های تازه‌ای رسیده است.

با این حال، وقتی از لایه کمّی عبور می‌کنیم و به شاخص‌های مصرف گردشگری نگاه می‌کنیم، تصویر تغییر می‌کند. داده‌های مرکز آمار ایران نشان می‌دهد اگرچه تعداد خانوارهایی که حداقل یک سفر در سال انجام داده‌اند افزایش یافته، اما سهم خانوارهای مسافر از کل خانوارهای کشور کاهش پیدا کرده است؛ به‌طوری که این نسبت از ۵۸ درصد در سال ۱۳۹۰ به حدود ۵۲ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. این افت نسبی بیانگر آن است که فشارهای اقتصادی، بخشی از جامعه را به‌تدریج از چرخه سفر خارج کرده و سفر بیش از گذشته به رفتاری وابسته به سطح درآمد تبدیل شده است.

از سوی دیگر، افزایش تعداد سفرها الزاماً با افزایش هزینه‌کرد مسافران همراه نبوده است. بخش قابل توجهی از رشد آماری سفر در سال ۱۴۰۴، ناشی از سفرهای کوتاه‌مدت، یک‌روزه یا کم‌هزینه بوده است؛ سفرهایی که با حداقل اقامت و حداقل استفاده از خدمات رسمی گردشگری انجام شده‌اند. به بیان دیگر، در سال ۱۴۰۴ «نفر-سفر» افزایش یافته، اما «سرانه مصرف سفر» روندی کاهشی داشته است.

تورم چگونه ماهیت سفر را تغییر داد؟

تحلیل داده‌های رفتاری نشان می‌دهد تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی و افت قدرت خرید خانوارها در سال ۱۴۰۴، نه به حذف سفر از سبد خانوار، بلکه به بازتعریف آن منجر شده است. خانواده‌ها تلاش کرده‌اند میل به سفر را حفظ کنند، اما شیوه تحقق آن را با واقعیت‌های اقتصادی سازگار کنند.

یکی از نشانه‌های روشن این تغییر، کاهش مدت اقامت مسافران است. بر اساس داده‌های رسمی، در بهار ۱۴۰۳ بیش از ۵۱ درصد سفرها بدون اقامت شبانه انجام شده است. این الگو نشان می‌دهد بسیاری از خانوارها، به‌جای اقامت چندروزه، سفرهای یک‌روزه را انتخاب کرده‌اند تا هزینه‌های اقامت، خوراک و خدمات جانبی را کاهش دهند. در چنین شرایطی، سفر برای بسیاری از مردم بیش از آنکه یک تجربه تفریحی کامل باشد، به جابه‌جایی کوتاه‌مدت و حساب‌شده تبدیل شده است.

الگوی اقامت نوروز ۱۴۰۴ نیز همین روند را تأیید می‌کند. از مجموع حدود ۶۱ میلیون نفر-شب اقامت ثبت‌شده در این بازه، تنها ۱۰ میلیون و ۳۷۶ هزار نفر-شب—معادل حدود ۱۷ درصد—در مراکز اقامتی رسمی سپری شده است. در مقابل، بیش از ۸۳ درصد اقامت‌ها در فضاهای غیررسمی یا کم‌هزینه انجام شده؛ از منازل اقوام و آشنایان گرفته تا چادرهای مسافرتی، کمپ‌ها، مدارس و مراکز اسکان اضطراری.

افزایش استفاده از مدارس به‌عنوان محل اسکان مسافران، یکی از نشانه‌های عینی فشار اقتصادی بر تصمیم‌های سفر خانوارهاست. آمارها نشان می‌دهد اقامت در مدارس در نوروز ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل ۱۵ درصد افزایش یافته و به بیش از ۳.۵ میلیون نفر-شب رسیده است. این روند، هم‌زمان با کاهش ضریب اشغال هتل‌ها، شکاف میان «آمار بالای سفر» و «رونق واقعی گردشگری» را برجسته‌تر کرده است.

نقشه سفر در ۱۴۰۴

داده‌های جغرافیایی سفر نشان می‌دهد مقاصد سنتی همچنان سهم اصلی جریان سفر را به خود اختصاص داده‌اند. در نوروز ۱۴۰۴، استان‌های مازندران، گیلان، خراسان رضوی، تهران و اصفهان بیشترین حجم سفر را ثبت کرده‌اند. استان مازندران با حدود ۴.۹۴۴ میلیون نفر-شب اقامت و گیلان با ۳.۹۲۱ میلیون نفر-شب اقامت، در صدر مقاصد نوروزی قرار داشته‌اند.

در سطح شهری، مشهد مطابق روال سال‌های گذشته، پرمسافرترین شهر کشور بوده است. شهرهایی مانند شیراز، اصفهان، بندرعباس، قم، کرج، رشت، اهواز و خرم‌آباد نیز در زمره مقاصد پرتردد قرار داشته‌اند. نکته قابل توجه نوروز ۱۴۰۴، حضور تهران در میان سه مقصد پر مسافر کشور بوده است؛ نشانه‌ای از تغییر تدریجی نگاه بخشی از مسافران به پایتخت به‌عنوان مقصد سفر.

در تابستان ۱۴۰۴، استان‌های ایلام (۲۷ درصد) و خوزستان (۲۰ درصد) بیشترین رشد تردد بین‌استانی را ثبت کرده‌اند. همچنین استان‌هایی مانند کردستان، همدان و کرمانشاه رشد ۱۵ تا ۲۰ درصدی جذب مسافر را تجربه کرده‌اند. این تحولات نشان می‌دهد اگرچه تمرکز سفر همچنان بالاست، اما نشانه‌هایی از گسترش تدریجی نقشه سفر نیز در حال شکل‌گیری است.

حمل‌ونقل؛ جاده ها مسیر اصلی مسافران

الگوی حمل‌ونقل در سال ۱۴۰۴ به‌روشنی نشان می‌دهد اقتصاد، انتخاب وسیله سفر را هدایت کرده است. تنها در بازه ۲۳ تا ۳۰ اسفند ۱۴۰۳، بیش از ۱۹ میلیون و ۴۶۰ هزار تردد بین‌شهری با خودروی شخصی ثبت شده است. در همین بازه، ۶۸ درصد سفرها درون‌استانی و ۳۲ درصد بین‌ استانی بوده‌اند؛ نسبتی که نشان‌دهنده غلبه سفرهای کوتاه‌مسافت است.

در مقابل، سفر هوایی سهم بسیار محدودی داشته است. در کل نوروز ۱۴۰۴، مجموع مسافران هوایی کشور حدود ۲ میلیون و ۷۱۵ هزار نفر بوده که معادل حدود ۷ درصد از سفرهای نوروزی است. رشد مسافران هوایی تنها ۳ درصد بوده و نشان می‌دهد این بخش از رشد کلی سفرها جا مانده است. برآوردها حاکی از آن است که سهم هواپیما از کل سفرهای ایرانیان حدود ۳ درصد یا اندکی بیشتر بوده است.

چشم‌انداز ۱۴۰۵؛ تداوم سفر، تداوم صرفه‌جویی

بر پایه روندهای سال ۱۴۰۴، انتظار می‌رود در سال ۱۴۰۵ نیز سفرهای داخلی از نظر تعداد ادامه داشته باشند، اما الگوی کم‌هزینه و حداقلی تثبیت شود. افزایش عوارض خروج از کشور، در کنار هزینه‌های بالای بلیت و ارز، احتمالاً سفر خارجی را برای بخش بزرگی از جامعه دشوارتر کرده و بخشی از تقاضا را به سمت سفرهای داخلی یا زیارتی هدایت خواهد کرد.

در مقابل، صنعت گردشگری ناگزیر به تطبیق با «مسافر کم‌خرج» است؛ مسافری که بیشتر سفر می‌کند، اما کمتر هزینه می‌کند. این واقعیت، آینده نزدیک گردشگری ایران را به سمت گردشگری مردمی‌تر، اما کم‌درآمدتر سوق می‌دهد؛ مسیری که مدیریت آن، چالش اصلی سیاست‌گذاران و فعالان این صنعت در سال‌های پیش‌رو خواهد بود.