خاتمی:‌ آنچه ما را به عنوان بخشی از جهان بیرون از حوزه تمدن غرب دچار بحران مضاعف کرده، بی‌اندیشگی و وهم انگاری‌هائی‌است که مدعیان درمان بیماری‌ها دارند/ حرکت باید به سوی پسا تجدد باشد

به گزارش ۲۴ آنلاین، سید محمد خاتمی با بیان دیدگاه خود در خصوص یافتن راههای آینده بهتر برای ایرانیان گفت: رهائی از این وضع ناگوار که با لطف و عنایت حضرت حق ممکن است، بی‌تردید به معنی بازگشت به پیشاتجدد نیست که چنین امری ناممکن و آرزوی محال است. و متأسفانه در بسیاری از مواضع و بیانها به صراحت یا تلویح شاهد حرکت قهقرا به سوی پیشا تجدد و دعوت به آن هستیم؛ حرکت اما باید به سوی پسا تجدد باشد.

متن پیام حجت الاسلام و المسلمین سید محمد خاتمی به آیین دو روزه نکوداشت رضا داوری اردکانی، فیلسوف برجسته معاصر که در دانشگاه اردکان در حال برگزاری است، در ادامه می‌آید:

به نام پروردگار بزرگ که انسان را آفرید

و انسان را خردمند و آزاد آفرید

سخن گفتن از حضرت استاد داوری سخن گفتن از معرفت است و فضیلت، اعم از عقلی و اخلاقی.

این بزرگوار عمر شریف را (که دراز باد و همچون گذشته پربار!) در پی یافتن حقیقت (که بسی دیریاب است) گذرانده است و دلش به آهنگ درد و درک انسانی طپیده است که در بیشتر زمانها در بند هوای نفس خود یا هوس قدرتهای زورگو یا هر دو بوده است و رهائی این آفریده ممتاز خداوند را از این بندها (که البته باید به دست خود انسان برداشته شود) خواسته است؛ و از این رو مدام او را هشدار و تذکر داده است و در نمودن راه کوتاهی نکرده است و همواره، به ویژه در مرحله اخیر عمر شریفش مسائل ایران و ایرانی مورد اهتمام بیشترشان بوده است.

تمدن جدید، پدیده‌ای شگفتی آور است و دست آوردهای شگرف و عظیمی برای بشریت داشته است و زندگی انسان‌ها را از رنج‌ها و محرومیت‌ها و ناخشنودی‌های فراوان رهانیده است؛ گرچه این دست آوردها عادلانه و منصفانه میان بشریت تقسیم نشده و بخش‌هائی از جهان از این بابت دچار رنجهای مضاعف شده است.

این پدیده بزرگ و شگفت انگیز، اما، بحران‌ها و دردهای تازه‌ای را پدید آورده که پاره‌ای شناخته شده است و پاره دیگر هر چند که احساس یا به شهود دریافته می‌شود ولی به درستی درک و تعریف نشده است.

دانش جدید و زاده سترگ آن فن آوری (تکنولوژی) که بنا بوده است بهشت موعود دین‌ها را در زمین و برای انسان (که به جای خدا نشانده شده است) فراهم آورد، برای بشریت از جهاتی جهنمی به همان سوزانی که در بیان پیشینیان آمده است ایجاد کرده است.

آنچه بنا بود ابزاری باشد در استخدام و خدمت انسان برای بهبود زندگی و آسان کردن و لذت بخش کردن آن به تعبیری جان و جهان انسان را تسخیر کرده است که نمونه بارز آن را این روزها در هیبت غول از بند رها شده توانمندِ (ولی بی‌احساس و عاطفه و...) به اصطلاح «هوش مصنوعی» می‌بینیم که می‌تواند منشأ آینده بسیار وحشت آورتری از وضعیت کنونی برای بشر باشد، امری که حتی آفرینندگان این پدیده را نیز نگران کرده است.

آنچه ما را به عنوان بخشی از جهان بیرون از حوزه تمدن غرب دچار بحران مضاعف کرده است، افزون بر آنچه به اجمال گفته شد، بی‌اندیشگی، آشفتگی در اندیشه و وهم انگاری‌هائی است که مدعیان درمان بیماری‌ها دارند و در آرزوی آینده بهترند. آفت بزرگی که سلطه بیگانه فزون خواهی سلطه طلبان که به چپاول سرمایه‌های معنوی و مادی ما مشغولند بر شدت آن افزوده است.

ما به تعبیری پرتاب شده در تجددیم که به لحاظی روح تمدن جدید است. و ما را گریزی و گزیری از آن نیست چرا که بدون پذیرش بسیاری از آنچه تمدن جدید ایجاب کرده است زندگی کردن ناممکن شده است.

تمدن جدید و تجدد- اما- همچون هر تجربه بشر پایان تاریخ نیست و اثرها و نشانه‌های پسا تجدد به روشنی آشکار شده است. و نقد یا اعتراض‌هائی که در خود غرب اساسی تر از آنچه غیر غربیان بر این تمدن و بنیاد آن کرده‌اند و شالوده شکنی‌هائی که شده و می‌شود همگی نشان از پایان پذیری این دوران دارد. و نسبت به آینده گرچه گمانه زنی‌هائی هست ولی هیچکس به درستی نمی‌داند که پسا تجدد چیست و در کجا و چگونه رخ خواهد داد.

با در نظر گرفتن آنچه تاریخ به ما می‌آموزد می‌توان به گفتن این گفته خطر کرد که با ظرفیت و بضاعت بالقوه، بخش‌های مهمی از جهان غیر متجدد می‌تواند نقش زیادی در این تحول تاریخی داشته باشد به شرط اینکه:

از خود بیگانگی و خود باختگی و خود کم بینی بدر آید و از بی‌فکری و آشفته فکری رهائی یابد ودغرب را و بنیادها و بناهای تمدن موجود را بهتر و بی‌طرفانه تر بشناسد وداز تاریخ عبرت بگیرد.

برای مای ایرانی که اگر نگوئیم قدیمی ترین دست کم یکی از دیرپاترین تمدنها را آفریده‌ایم و نیز در آفرینش و گسترش تمدنی که به تمدن اسلامی نام بردار است نقش ممتاز داشته‌ایم و ریشه‌ای که در سنت قویم و بر مایة اسلامی- ایرانی (که از سنت هم گریزی نیست) داریم و خوشبختانه هنوز کامل از آن نبریده‌ایم؛ آیا مای ایرانی می‌توانیم راهی به سوی آینده بهتر بیابیم؟!اگر پاسخ به این پرسش مثبت باشد، باید به شرائطی که بدون آن پاسخ منفی خواهد بود تن بدهیم. و مهمترین شرط اینکه:

توان و دلیری اجتهاد در سنت را داشته باشد (سنتی که اگر هم مایه و پایه قدسی داشته باشد، که دارد اما) . آنچه در ذهن و زندگی انسان جای می‌شود امر بشری است نه مقدس و تصلّب در ظاهر، و غفلت از بن مایه هایِ رنگ باخته در برابر قشر و پوست، خود مانع بزرگ اجتهاد است.

علاوه بر این باید از زنجیر دو عامل عاطفی نسبت به غرب یعنی مشعوفیت و نفرت که هر دو مانع شناختند، رها شود تا علاوه بر شناخت، قدرت اجتهاد در آن را پیدا کند.

در این صورت می‌توان به آینده امیدوار بود.

بارها گفته‌ام و بازهم می‌گویم نفی سنت نه، نقد آن آری؛ نفی غرب و تجدد نه، نقد آن آری.

رهائی از این وضع ناگوار که با لطف و عنایت حضرت حق ممکن است، بی‌تردید به معنی بازگشت به پیشاتجدد نیست که چنین امری ناممکن و آرزوی محال است. و متأسفانه در بسیاری از مواضع و بیانها به صراحت یا تلویح شاهد حرکت قهقرا به سوی پیشا تجدد و دعوت به آن هستیم؛ حرکت اما باید به سوی پسا تجدد باشد.

استاد بزرگوار حضرت دکتر داوری از دیرباز در مقام تذکر و هشدار و آموزگار ما برای اندیشیدن و درک درست از گذشته و حال داشتن، و امیدوار بودن به آینده و انسانیت را و معنویت راستین را پاس داشتن، و پای بند نبودن به ظواهری که نه تنها کارآمدی خود را از دست داده اند، بلکه مانع راه و حتی راهزنند، بوده‌اند و نقش ارزنده خود را بخوبی ایفا کرده اند. بر دوام باد عمر پر برکت و برکت‌های وجودی این استاد گرانقدر.

سید محمد خاتمی

آبان ماه ۱۴۰۵