جلفا؛ جایی که ارس روایتگر تاریخ است
در جلفا، رود ارس تنها یک مرز جغرافیایی نیست؛ بلکه بخشی از هویت تاریخی منطقه است و در امتداد آن میتوان نشانههایی از قرنها زندگی، فرهنگ و رفتوآمد مردمان را دید.
به گزارش 24 آنلاین، کلیسای سنت استپانوس، یکی از شاخصترین بناهای تاریخی منطقه، در میان کوههای جلفا ایستاده است، بنایی که معماری سنگی و فضای پیرامونش، تصویری ماندگار از پیوند تاریخ و طبیعت به وجود آورده است. کمی آنسوتر، کلیسای چوپان با سادگی و معماری متفاوت خود قرار دارد، بنایی کوچک در کنار ارس که نامش با زندگی و رفتوآمد مردم این سرزمین گره خورده است. در سوی دیگر، جزیره «ستوان کثیری» و چشماندازهای پیرامون رود، چهرهای متفاوت از جلفا را پیش روی گردشگر میگذارد، جایی که طبیعت ارس در کنار نشانههای تاریخی منطقه، بخشی از جذابیت مسیر را شکل میدهد.
در این میان، پل آهنی جلفا تنها یک سازه برای عبور از رود نیست؛ بخشی از حافظه تاریخی منطقه است، پلی که ارس را در نقطهای از جلفا به یکی از مهمترین نشانههای ارتباط و رفتوآمد در مرز تبدیل کرده است. همین است که سفر به جلفا صرفاً تماشای چند بنای تاریخی یا گذر از یک مسیر طبیعی نیست؛ اینجا باید میان سنگهای قدیمی، صدای ارس و کوههای مرزی قدم زد تا فهمید چرا جلفا یکی از متفاوتترین روایتهای تاریخی و طبیعی آذربایجانشرقی را در خود جای داده است.
پل ضیاءالملک نخجوانی، ظرفیت تاریخی جلفا برای ثبت جهانی
کارشناس گردشگری منطقه آزاد ارس در گفتوگو با ایسنا با اشاره به ظرفیتهای تاریخی پل ضیاءالملک نخجوانی در محدوده جلفا، گفت: این پل تاریخی در ۸ کیلومتری جلفا قرار دارد و با توجه به ویژگیهای معماری و سازهای، اقدامات لازم برای ثبت جهانی آن در حال پیگیری است.
اکبر همتپور اظهار کرد: پل ضیاءالملک نخجوانی در دوره اورارتو ساخته شده و در دوره سلجوقی توسط ضیاءالملک بهطور کامل مرمت شده است، اما این پل بعدها در دوره اوزون حسن تخریب شد.
وی افزود: ارتفاع تاج پل حدود ۲۰ متر نسبت به سطح آب و ۱۰ متر نیز در زیر آب است. کل سازه پل از آجر ساخته شده و آجرهای بهکاررفته در آن به شکل مستطیل هستند.
همتپور با اشاره به ویژگیهای سازهای این پل، بیان کرد: دهانه عبور آب پل ۴۱ متر است و این سازه دارای دو چشمه بوده که یکی از آنها در سمت محل استقرار بازدیدکنندگان قرار دارد. در حال حاضر تنها پایه میانی پل در داخل آب قابل مشاهده است که حدود ۸.۵ متر ارتفاع و ۶.۵ متر عرض دارد.
وی ادامه داد: اقدامات عملیاتی لازم برای ثبت جهانی این پل در حال انجام است و در صورت تکمیل این اقدامات، فرآیند ثبت جهانی آن پیگیری خواهد شد.
کارشناس گردشگری با اشاره به ویژگی منحصربهفرد پل ضیاءالملک نخجوانی، گفت: این پل بهطور کامل با آجر ساخته شده و از نظر سازهای، یکی از بزرگترین پلهای آجری جهان به شمار میرود.
همتپور درباره برنامههای مرمتی این پل نیز اظهار کرد: برای اجرای مرحله نخست مرمت پل حدود دو میلیارد تومان اعتبار نیاز است و برای ادامه اقدامات نیز هماهنگیهایی با کشور مقابل انجام شده است.
وی خاطرنشان کرد: بر اساس هماهنگیهای انجامشده، قرار است در ادامه یک پل گردشگری مشترک در این محدوده ایجاد شود تا ضمن حفاظت و احیای این اثر تاریخی، زمینه بهرهبرداری گردشگری از ظرفیت آن نیز فراهم شود.
ژئوپارک ارس، پیوند میراث زمینشناختی با اقتصاد جوامع محلی
مدیر ژئوپارک ارس در گفتوگو با ایسنا با اشاره به ظرفیتهای زمینشناختی، طبیعی و فرهنگی این منطقه، گفت: حفاظت، آموزش و توسعه پایدار سه هدف اصلی ژئوپارک ارس است و توانمندسازی و مشارکت جوامع محلی نیز نقش مهمی در تحقق اهداف این ژئوپارک دارد.
میثم نجفزاده اظهار کرد: ژئوپارک جهانی یونسکو ارس یکی از مهمترین ظرفیتهای گردشگری منطقه آزاد ارس به شمار میرود و این ژئوپارک، دومین ژئوپارک جهانی ثبتشده ایران است. ژئوپارک ارس در سال ۲۰۲۲ در شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو به ثبت رسید.
وی با اشاره به اهداف فعالیت ژئوپارک ارس، افزود: در ژئوپارکها سه هدف اصلی شامل حفاظت، آموزش و توسعه پایدار دنبال میشود، به این معنا که در کنار حفاظت از میراث زمینشناختی و طبیعی منطقه، باید زمینه آموزش و آگاهیرسانی و همچنین توسعه اقتصادی پایدار فراهم شود.
نجفزاده ادامه داد: یکی از اهداف مهم ژئوتوریسم، ایجاد درآمد برای جوامع محلی است و اگر بتوانیم ظرفیتهای گردشگری منطقه را بهدرستی معرفی و مردم محلی را در این فرآیند مشارکت دهیم، بخشی از منافع حاصل از گردشگری به جامعه محلی بازمیگردد.
مدیر ژئوپارک ارس با تأکید بر اهمیت مشارکت جوامع محلی در توسعه ژئوپارک، بیان کرد: توانمندسازی جامعه محلی از محورهای مهم فعالیت ژئوپارک ارس است و تلاش میکنیم مردم منطقه را در حوزههایی مانند ژئوتوریسم، تولید و عرضه محصولات محلی و ارائه خدمات گردشگری مشارکت دهیم.
وی گفت: هرچه جامعه محلی بیشتر در معرفی و بهرهبرداری پایدار از ظرفیتهای ژئوپارک مشارکت داشته باشد، امکان ایجاد درآمد پایدار و شکلگیری یک برند گردشگری مبتنی بر ظرفیتهای بومی منطقه نیز افزایش خواهد یافت.
نجفزاده به کمپین «ارس، روایت زمین، رود و زندگی» اشاره کرد و افزود: این کمپین با هدف معرفی ظرفیتهای ژئوپارک ارس، زیباییهای طبیعی، میراث زمینشناختی و زندگی جوامع محلی منطقه شکل گرفته است و تلاش میکنیم از این طریق روایت جامعی از ارس و ظرفیتهای آن ارائه کنیم.
وی با اشاره به ویژگیهای ژئوپارک ارس، اظهار کرد: این ژئوپارک دارای ۳۴ ژئوسایت ارزشمند است که در کنار میراث زمینشناختی، ظرفیتهای طبیعی، فرهنگی و تاریخی منطقه را نیز دربرمیگیرد.
نجفزاده با تأکید بر ظرفیتهای گردشگری ژئوپارک ارس گفت: استفاده از ظرفیت ژئوتوریسم، معرفی تولیدات محلی و توانمندسازی مردم منطقه میتواند زمینهساز توسعه اقتصادی پایدار و تقویت جایگاه ارس بهعنوان یک مقصد گردشگری باشد.
کلیسای چوپان، نیایشگاهی تاریخی در مسیر کلیسای سنت استپانوس
کارشناس گردشگری منطقه آزاد ارس در گفتوگو با ایسنا با اشاره به پیشینه تاریخی کلیسای چوپان در محدوده جلفا، گفت: این کلیسای کوچک برای چوپانهایی که گوسفندان خود را از منطقه درهشام برای چرا به سمت جلفا میآوردند، ساخته شده بود تا در مسیر امکان عبادت و نیایش داشته باشند.
اکبر همتپور اظهار کرد: کلیسای چوپان به دستور راهب بزرگ کلیسای سنت استپانوس ساخته شده و محل عبادت چوپانهایی بوده است که از منطقه درهشام گوسفندان خود را برای چرا به سمت جلفا میآوردند.
وی افزود: با توجه به مسیر طولانی چوپانان، یک کلیسای کوچک در مسیر ساخته شد تا آنان بتوانند در طول مسیر در این مکان به عبادت بپردازند. این کلیسا ابعادی حدود پنج متر در هفت متر و ۷۰ سانتیمتر دارد و تاریخ ساخت آن به سال ۱۵۱۸ میلادی بازمیگردد.
وی ادامه داد: کلیسای چوپان در زمره کلیساهای ثبت جهانیشده شمالغرب کشور قرار دارد و در سال ۱۳۹۶ توسط منطقه آزاد ارس مرمت و بازسازی شد که برای اجرای عملیات مرمت آن حدود ۱۰۰ میلیون تومان هزینه شد.
کارشناس گردشگری منطقه آزاد ارس با اشاره به جایگاه این کلیسا در میان گردشگران و زائران ارمنی، بیان کرد: ارامنهای که برای زیارت و بازدید از کلیسای سنت استپانوس به این منطقه سفر میکنند، معمولاً از کلیسای چوپان نیز بازدید و آن را زیارت میکنند.در مقابل کلیسای چوپان، کلیسای دیگری نیز وجود داشته که متأسفانه در گذر زمان تخریب شده است.
روایت رشادت ستوان کثیری، جزیرهای که به نام یک افسر ایرانی نامگذاری شد
مدیرعامل انجمن میراث تاریخی منطقه آزاد ارس در گفتوگو با ایسنا با اشاره به روایتی تاریخی از تعیین حدود مرزی ایران و شوروی در رودخانه ارس، گفت: رشادت ستوان یکم نورالله کثیری، افسر نقشهبردار لشکر تبریز، در جریان اختلاف بر سر مالکیت یکی از جزایر ارس، موجب شد این جزیره به ایران تعلق گرفته و بعدها به نام وی نامگذاری شود.
اصغری اظهار کرد: پس از جنگ جهانی دوم و در جریان تعیین حدود مرزی ایران و شوروی، هیئت مشترکی برای مشخص کردن مرزها تشکیل شد و این هیئت در جلفا مستقر شد. در جریان بررسیهای انجامشده، بر سر مالکیت یکی از جزایر رودخانه ارس اختلاف ایجاد شد.
وی افزود: بر اساس توافقهای انجامشده برای تعیین مرز، در مناطقی که رودخانه ارس به چند شاخه تقسیم میشد، شاخه اصلی و عمیقتر رودخانه بهعنوان مبنای تعیین خط مرزی در نظر گرفته میشد. در یکی از این موارد، هیئتهای ایرانی و شوروی درباره اینکه کدام شاخه رودخانه عمیقتر است و جزیره شماره ۱۳۰(ستوان کثیری) به کدام طرف تعلق دارد، اختلاف نظر داشتند.
مدیرعامل انجمن میراث تاریخی منطقه آزاد ارس ادامه داد: در جریان این اختلاف، ستوان یکم نورالله کثیری، افسر نقشهبردار لشکر تبریز، برای اثبات نظر هیئت ایرانی با اسب وارد آبهای خروشان ارس شد تا خود را به جزیره برساند و پرچم ایران را در آنجا برافراشته کند.
اصغری بیان کرد: ستوان کثیری در جریان عبور از رودخانه با مشکل مواجه شد و اسب و سوار در آبهای خروشان ارس گرفتار شدند، اما یکی از سربازان برای نجات او وارد آب شد و توانست ستوان کثیری را نجات دهد. بر اساس روایتهای تاریخی، این دو نفر خود را به جزیره رسانده و پرچم ایران را در آنجا به اهتزاز درآوردند.
وی افزود: این اقدام شجاعانه مورد توجه هیئت شوروی قرار گرفت و در نهایت مالکیت جزیره شماره ۱۳۰ به ایران واگذار شد. این جزیره بعدها به پاس رشادت ستوان یکم نورالله کثیری، «جزیره کثیری» نام گرفت.
مدیرعامل انجمن میراث تاریخی منطقه آزاد ارس با اشاره به تلاشها برای احیای این روایت تاریخی، گفت: چندین سال است که به دنبال شناسایی و پیدا کردن خانواده ستوان کثیری هستیم و بر اساس اطلاعات موجود، خانواده وی در تبریز سکونت دارند.
وی ادامه داد: قرار است طی روزهای آینده مراسم رونمایی در محل این جزیره برگزار شود و خانواده ستوان کثیری نیز در این مراسم حضور داشته باشند. همچنین مقرر شده است زمینی در اختیار خانواده وی قرار گیرد تا یاد و نام این افسر ایرانی و رشادتی که در جریان تعیین حدود مرزی از خود نشان داد، زنده نگه داشته شود.
اصغری خاطرنشان کرد: معرفی این بخش از تاریخ منطقه و بازخوانی رشادت ستوان کثیری میتواند در معرفی ظرفیتهای تاریخی و فرهنگی منطقه آزاد ارس و انتقال این روایت به نسلهای آینده مؤثر باشد.
پل آهنی جلفا، شاهدی بر یک مقاومت تاریخی
مدیرعامل انجمن میراث تاریخی منطقه آزاد ارس با اشاره به نقش پل آهنی جلفا در جریان جنگ جهانی دوم، گفت: سه دلاور ایرانی در شهریور ۱۳۲۰ ساعتها در مقابل نیروهای ارتش شوروی ایستادگی کردند و در همین محل به شهادت رسیدند.
اصغری اظهار کرد: در جریان جنگ جهانی دوم، نیروهای ارتش شوروی از آن سوی رودخانه ارس، با استقرار چند لشکر از نیروهای کوهستانی و پیادهنظام و همچنین پشتیبانی هواپیماها، در مقابل پل آهنی جلفا مستقر شده بودند و منتظر زمان تعیینشده برای عبور از پل بودند.
وی افزود: این پل به دلیل اهمیت ارتباطی خود، یکی از مسیرهای مورد توجه نیروهای متفقین برای عبور از ایران بود و قرار بود نیروهای شوروی و انگلیس پس از عبور از مسیرهای تعیینشده، در تهران به یکدیگر ملحق شوند، از این رو پل آهنی جلفا در آن دوره به عنوان «پل پیروزی» شناخته شد.
اصغری ادامه داد: نیروهای شوروی حدود سه ماه در آن سوی ارس مستقر بودند و در این مدت به ایران هشدارهایی برای همکاری و اجازه عبور داده شد، اما دولت ایران بر موضع بیطرفی خود تأکید داشت.
مدیرعامل انجمن میراث تاریخی منطقه آزاد ارس بیان کرد: یک روز پیش از آغاز درگیری، مطابق رسم آن دوره، دیدار مرزی میان نیروهای دو طرف انجام شد و با برافراشتن پرچم، نمایندگان طرف مقابل برای مذاکره فراخوانده شدند. در این دیدار، نوویکف، ژنرال ارتش شوروی، اعلام کرد که ارتش شوروی بخش بزرگی از اروپا را تصرف کرده و چندین ارتش را شکست داده است و هدف از ورود به ایران، انتقال مهمات از جنوب به سمت قفقاز عنوان شد.
وی گفت: ژنرال شوروی تأکید کرده بود که هدف آنان عبور بدون جنگ از منطقه و حفظ پل برای استفادههای بعدی است، اما نیروهای ایرانی حاضر به تسلیم و واگذاری پل نشدند و بر مقاومت تأکید کردند.
اصغری افزود: با آغاز درگیری، تکتیراندازان ایرانی وارد عمل شدند. یکی از تکتیراندازان ایرانی، راننده یک تانک شوروی را هدف قرار داد و با از کار افتادن تانک، مسیر پل مسدود شد.
وی ادامه داد: از آنجا که نیروهای شوروی قصد داشتند پل را سالم حفظ کنند، امکان استفاده گسترده از تجهیزات نظامی برای عبور از پل را نداشتند و همین مسئله موجب شد نیروهای ایرانی برای ساعتها در مقابل نیروهای شوروی مقاومت کنند.
مدیرعامل انجمن میراث تاریخی منطقه آزاد ارس با اشاره به شهادت مدافعان پل، اظهار کرد: با وجود برتری قابل توجه نیروهای شوروی از نظر تعداد نیرو و تجهیزات، سه مدافع «سرجوخه مصیب محمدی»، «عبدالله شهریاری» و «سیدمحمد راثی هاشمی ایرانی» در این محل ایستادگی کردند و به شهادت رسیدند.
وی خاطرنشان کرد: هر یک از شهدایی که در جریان این مقاومت در محل پل آهنی به شهادت رسیدند، در همان محل به خاک سپرده شدند و یاد و خاطره مقاومت آنان همچنان در این منطقه زنده است.
