وقتی جنگ و تحریم راه هنر ایران به بازار جهانی را دشوار می‌کند / در دل تلاش برای معرفی صحنه پویای هنر ایران به جهان
جنگ و تحریم‌های اقتصادی، هنر ایران را با مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته روبه‌رو کرده‌اند؛ از تعطیلی گالری‌ها و لغو نمایشگاه‌ها تا دشواری تأمین مواد اولیه، کاهش فرصت‌های فروش و محدودیت ارتباط با بازارهای بین‌المللی. پیامد این وضعیت تنها به افت درآمد هنرمندان محدود نمی‌شود، بلکه امکان ادامه فعالیت حرفه‌ای، دیده‌شدن آثار و حضور هنر معاصر ایران در عرصه جهانی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
به گزارش 24 آنلاین، در شرایطی که جنگ، تحریم‌های اقتصادی و دشواری دسترسی به بازارهای بین‌المللی، فعالیت حرفه‌ای بسیاری از هنرمندان تجسمی ایران را با اختلال مواجه کرده است، طرحی با عنوان «کانتینیوم؛ حمایت از هنرمندان ایران» تلاش می‌کند با ایجاد بستری برای فروش مستقیم آثار هنری، راهی برای ادامه فعالیت و تأمین معاش هنرمندان فراهم کند. این طرح که از ۱۳ اوت ۲۰۲۶ فعالیت خود را آغاز کرده، بیش از ۲۰۰ هنرمند ساکن ایران را به مجموعه‌داران و خریداران بین‌المللی متصل می‌کند و درآمد حاصل از فروش آثار را به‌طور کامل به هنرمندان اختصاص می‌دهد.
این ابتکار به همت داریو دوران، کیوریتور و مجموعه‌دار ایرانی‌ـ‌کانادایی، و مریم راستی، کیوریتور ایرانی، شکل گرفته است. «کانتینیوم» نخستین طرح مجموعه «پروژه‌های هنری دوران» به شمار می‌رود و هدف آن ایجاد ارتباط میان هنر معاصر ایران و مخاطبان جهانی است. روزنامه تخصصی «آرت نیوزپیپر» در گزارشی در ۳۱ اوت، این طرح را فرصتی کم‌سابقه برای دسترسی هنرمندان ایرانی به بازار جهانی هنر توصیف کرد.
فروش مستقیم آثار؛ راهی برای ادامه فعالیت هنری
بر اساس اطلاعات منتشرشده در وبگاه رسمی این طرح، «کانتینیوم» بستری برای عرضه و فروش آثار هنرمندان نوظهور و کمترشناخته‌شده ایرانی فراهم کرده است. در گزارش‌های منتشرشده درباره این ابتکار، از بیش از ۵۰۰ اثر هنری از بیش از ۲۰۰ هنرمند نام برده شده است؛ در برخی گزارش‌های اولیه نیز تعداد آثار حدود ۷۰۰ اثر اعلام شده بود. این مجموعه، نقاشی، طراحی، عکاسی، چاپ دستی، مجسمه‌سازی و آثار ترکیبی را در بر می‌گیرد.
یکی از ویژگی‌های اصلی این طرح، اختصاص تمام درآمد فروش به هنرمند است. یازده گالری تجاری ایران که در گزارش روزنامه گاردین به آن‌ها اشاره شده، از دریافت کمیسیون فروش صرف‌نظر کرده‌اند و مجموعه «پروژه‌های هنری دوران» نیز بابت استفاده از این بستر هزینه‌ای دریافت نمی‌کند. به این ترتیب، مبلغ فروش هر اثر مستقیماً به خالق آن می‌رسد.
قیمت‌گذاری آثار نیز در سه بازه انجام شده است: تا ۵۰۰ دلار، از ۵۰۰ تا ۲۵۰۰ دلار و از ۲۵۰۰ تا ۵۰۰۰ دلار. این شیوه قیمت‌گذاری با هدف فراهم کردن امکان خرید برای طیف گسترده‌تری از مجموعه‌داران و علاقه‌مندان بین‌المللی در نظر گرفته شده است.
علاقه‌مندان می‌توانند آثار را در وبگاه رسمی طرح مشاهده کنند و درخواست خرید خود را ثبت کنند. پس از بررسی موجود بودن اثر، اطلاعات پرداخت و مراحل تکمیل خرید در اختیار متقاضی قرار می‌گیرد. بر اساس توضیحات وبگاه، هزینه ارسال و بیمه جداگانه محاسبه می‌شود و خریدار پیش از پرداخت، اطلاعات مربوط به این هزینه‌ها را دریافت می‌کند.
تحریم‌ها و دشواری انتقال آثار هنری
یکی از موانع مهم پیش روی هنرمندان ایرانی، تنها محدودیت فروش داخلی نیست؛ دسترسی دشوار به شبکه‌های پرداخت بین‌المللی و مشکلات انتقال آثار نیز ارتباط آن‌ها با بازار جهانی را محدود کرده است.
روزنامه «آرت نیوزپیپر» در گزارش خود به این نکته اشاره کرده است که تحریم‌ها، مشکلات نقل‌وانتقال مالی و دشواری‌های مربوط به ارسال آثار، همکاری گالری‌های خارجی با هنرمندان داخل ایران را پیچیده کرده‌اند. محدودیت‌های سفر و دشواری دریافت روادید نیز فرصت‌هایی مانند شرکت در دوره‌های اقامت هنری خارج از کشور را برای بسیاری از هنرمندان کاهش داده است.
در چنین شرایطی، «کانتینیوم» تلاش می‌کند علاوه بر معرفی آثار، مسیر پرداخت و ارسال آن‌ها را نیز مدیریت کند. با این حال، انتقال فیزیکی آثار همچنان با دشواری روبه‌روست. در گزارش گاردین آمده است که بسته شدن مسیرهای پروازی منطقه، برنامه‌های اولیه ارسال آثار از طریق دبی و استانبول را مختل کرده و برگزارکنندگان را به استفاده از مسیرهای جایگزین، از جمله انتقال زمینی آثار به ارمنستان، سوق داده است.
به همین دلیل، زمان تحویل آثار ممکن است به سه تا شش ماه برسد. برگزارکنندگان این بازه زمانی را برای اطلاع‌رسانی شفاف به خریداران اعلام کرده‌اند؛ هرچند زمان دقیق ارسال به شرایط حمل‌ونقل و مسیر انتخاب‌شده بستگی دارد.
ابتکاری که از دل بحران شکل گرفت
به گزارش گاردین در ۱۴ اکتبر، ایده اولیه این طرح زمانی شکل گرفت که داریو دوران و مریم راستی با هنرمندانی روبه‌رو شدند که به‌دلیل لغو نمایشگاه‌ها، تعطیلی گالری‌ها، کمبود مواد اولیه و جابه‌جایی اجباری، امکان ادامه فعالیت حرفه‌ای خود را از دست می‌دادند.
دوران که در جریان جنگ ناچار به ترک شیراز شده بود، پس از گفت‌وگو با هنرمندان و مشاهده وضعیت معیشتی آن‌ها، نامه‌ای سرگشاده برای مجموعه‌داران، مدیران موزه‌ها و گالری‌داران خارج از کشور نوشت. واکنش مثبت فعالان هنری در شهرهایی چون لندن، نیویورک، پاریس، دبی، تورنتو و بمبئی، زمینه گسترش طرحی را فراهم کرد که در ابتدا قرار بود تنها کاتالوگی محدود از آثار تعدادی از هنرمندان باشد.
این ابتکار طی پنج ماه و با همکاری گالری‌های داخلی و شبکه‌ای از حامیان بین‌المللی توسعه یافت. برگزارکنندگان از ابتدا بر این نکته تأکید داشتند که هدف طرح صرفاً گردآوری آثار درباره جنگ یا تبدیل رنج هنرمندان به موضوعی برای جلب توجه مخاطبان خارجی نیست؛ بلکه تلاش می‌شود آثار در تنوع واقعی خود و به‌عنوان محصول فعالیت حرفه‌ای هنرمندان دیده شوند.
هنر ایران فراتر از تصویر بحران
یکی از نکات مورد تأکید برگزارکنندگان، پرهیز از محدود کردن هنر معاصر ایران به یک سبک یا موضوع خاص است. از نگاه آن‌ها، هنرمند ایرانی نباید برای جلب توجه مخاطب بین‌المللی ناچار باشد هویت ملی خود را به شکلی آشکار در اثرش بازنمایی کند یا درباره بحران‌های سیاسی و اجتماعی اثر بسازد.
در این مجموعه، در کنار آثاری که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با تجربه بحران ارتباط دارند، نقاشی‌های انتزاعی، طراحی‌های هندسی، پرتره‌ها، عکس‌ها و آثار تجربی نیز عرضه شده‌اند. این رویکرد با هدف معرفی طیف متنوعی از شیوه‌های هنری و پرهیز از تقلیل هنر ایران به روایت جنگ دنبال می‌شود.
مریم راستی پیش‌تر در گفت‌وگو با «آرت نیوزپیپر» بر مشکلاتی تأکید کرده بود که حتی پیش از جنگ نیز در فضای هنر ایران وجود داشت. به گفته او، برخی هنرمندان ماه‌ها پیش از آغاز درگیری‌ها نیز فروشی نداشتند و فضای هنرهای تجسمی از قبل با محدودیت‌های اقتصادی و اجتماعی دست‌وپنجه نرم می‌کرد.
حمایت از یک هنرمند، حمایت از یک زنجیره فرهنگی
اهمیت چنین طرح‌هایی تنها به درآمد حاصل از فروش یک اثر محدود نمی‌شود. ادامه فعالیت یک هنرمند می‌تواند امکان حفظ کارگاه، خرید مواد اولیه، آموزش و انتقال تجربه به نسل بعد را فراهم کند. به همین دلیل، فروش آثار در این طرح به‌عنوان بخشی از تلاش برای حفظ زنجیره فعالیت‌های هنری در ایران مطرح شده است.
در گزارش گاردین، یک نقاش ایرانی، از تأثیر روانی دیده شدن آثارش در فضای بین‌المللی سخن گفته است. او توضیح داده که حتی در صورت فروش نرفتن آثار نیز، احساس دیده شدن و فراموش نشدن برای هنرمندی که در شرایط دشوار فعالیت می‌کند، ارزشمند است.
هنرمند دیگری که آثارش در این مجموعه عرضه شده، نیز از دشواری تهیه مواد اولیه و استفاده از ابزار جایگزین سخن گفته است. به گفته او، هنرمندان برای ادامه کار ناچار شده‌اند کمبود امکانات را با خلاقیت جبران کنند؛ هرچند دسترسی به امکانات معمول و حضور در نظام جهانی هنر همچنان برایشان اهمیت دارد.
این تجربه‌ها نشان می‌دهد که حمایت از هنرمندان تنها به معنای خرید آثار نیست؛ ایجاد امکان دیده شدن، حفظ ارتباط با مخاطبان جهانی و فراهم کردن شرایط ادامه کار نیز بخشی از آن است.
شبکه‌ای از همکاری در داخل و خارج از ایران
بر اساس اطلاعات وبگاه رسمی «کانتینیوم»، شماری از گالری‌ها و فعالان هنری در شهرهای مختلف ایران در این طرح مشارکت دارند. در کنار آن‌ها، مجموعه‌ای از گالری‌ها، بنیادها، سازمان‌ها و افراد در خارج از کشور نیز از این ابتکار پشتیبانی می‌کنند.
این شبکه می‌تواند برای هنرمندانی که خارج از تهران فعالیت می‌کنند نیز اهمیت داشته باشد؛ زیرا دسترسی به بازار هنر و مخاطبان بین‌المللی نباید صرفاً به محل زندگی یا ارتباطات حرفه‌ای هنرمند وابسته باشد.
«کانتینیوم» را می‌توان تلاشی برای پیوند زدن حمایت معیشتی با معرفی بین‌المللی هنر معاصر ایران دانست. با وجود دشواری‌های انتقال آثار و محدودیت‌های اقتصادی، این طرح می‌کوشد مسیر مستقیمی میان هنرمند و خریدار ایجاد کند؛ مسیری که در آن، ادامه فعالیت هنری و حفظ امکان خلق اثر، در مرکز توجه قرار دارد.
در نهایت، جنگ و تحریم را نمی‌توان صرفاً با تعداد نمایشگاه‌های لغوشده یا آثار فروخته‌نشده اندازه‌گیری کرد. اثر عمیق‌تر این دو وضعیت، فرسایش تدریجی امکان ادامه‌دادن است: زمانی که هنرمند برای تأمین هزینه زندگی از کار خود فاصله می‌گیرد، گالری امکان برنامه‌ریزی بلندمدت ندارد، اثر به بازار خارجی راه پیدا نمی‌کند و مخاطب نیز فرصت کمتری برای مواجهه با هنر معاصر کشورش می‌یابد.
