رادیکالیسم در فضای مجازی؛ از الگوریتم‌ها و شکاف اجتماعی تا احساس طردشدگی
در نشست تخصصی «رادیکالیسم در فضای مجازی» که در دانشگاه علامه طباطبایی برگزار شد، سخنرانان الگوریتم‌ها را عامل اتاق‌های پژواک و قطبی‌شدن دانستند و بر قوانین ضد نفرت‌پراکنی، مسئولیت سکوها و شفافیت الگوریتمی تأکید کردند؛ همچنین برخی رادیکالیسم را محصول ساختار رسانه و احساس طردشدگی عنوان و برخی با تفکیک رادیکالیسم از خشونت، بر ترمیم شکاف‌های اجتماعی و «سواد الگوریتمی» تأکید کردند.
به گزارش 24 آنلاین، بیست‌وپنجمین نشست از سلسله‌نشست‌های «پیکسل» با عنوان «رادیکالیسم در فضای مجازی؛ بحران گفت‌وگوی عمومی در جنگ رمضان»، با حضور جمعی از مسئولان، استادان و پژوهشگران حوزه ارتباطات، رسانه و مطالعات اجتماعی، در دانشگاه علامه طباطبائی برگزار شد.
به نقل از پایگاه خبری دانشگاه علامه طباطبائی (عطنا) ، بیست‌وپنجمین نشست از سلسله‌نشست‌های «پیکسل» با موضوع «رادیکالیسم در فضای مجازی؛ بحران گفت‌وگوی عمومی در جنگ رمضان»، روز دوشنبه ۱۸ آبان‌ماه ۱۴۰۵، به همت انجمن علمی دانشجویی مطالعات منطقه‌ای دانشگاه علامه طباطبائی و با همکاری پژوهشگاه فضای مجازی، در سالن همایش کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه برگزار شد.
در این نشست که به‌صورت حضوری و برخط از طریق بستر اسکای‌روم برگزار شد، حجت‌الاسلام میثم غلامی- رئیس پژوهشگاه فضای مجازی؛ سیدعلی محسنیان- مدیر گروه رسانه، ارتباطات و فضای مجازی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی و سیدمحمدرضا اصنافی، مدرس و پژوهشگر فضای مجازی، به سخنرانی پرداختند.
همچنین دکتر سیدروح‌الله حاج‌زرگرباش- عضو هیات علمی گروه روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبائی و استاد مشاور انجمن علمی دانشجویی مطالعات منطقه‌ای، در این برنامه حضور داشت.
الگوریتم‌ها و شکاف اجتماعی؛ دو موتور تشدید رادیکالیسم
سیدعلی محسنیان، مدیر گروه رسانه، ارتباطات و فضای مجازی مرکز پژوهش‌های مجلس، در بیست‌وپنجمین نشست «پیکسل» دانشگاه علامه طباطبائی (۱۸ آبان ۱۴۰۵) با موضوع «رادیکالیسم در فضای مجازی؛ بحران گفت‌وگوی عمومی» سخن گفت.
مدیر گروه رسانه، ارتباطات و فضای مجازی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، با تأکید بر نقش الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی در شکل‌گیری اتاق‌های پژواک و تشدید رفتارهای افراطی، گفت: فضای مجازی امتداد زندگی واقعی است و شکاف‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه در این فضا بازتولید و گاه تشدید می‌شوند.
وی تدوین قوانین مقابله با نفرت‌پراکنی، مسئولیت‌پذیرکردن سکوهای دیجیتال، شفافیت آثار الگوریتم‌ها و تقویت حق پاسخ‌گویی را از ضرورت‌های سیاست‌گذاری در حوزه فضای مجازی دانست.
فضای مجازی، امتداد زندگی واقعی
او نگاه دوگانه به فضای واقعی و مجازی را نقد کرد و گفت آنچه آنلاین رخ می‌دهد امتداد روابط و تعارض‌های جامعه است؛ محدودیت گفت‌وگو در جامعه، مطالبات را به فضای مجازی منتقل می‌کند و تشدید نابرابری‌های اقتصادی و تضعیف طبقه متوسط، قطبی‌شدن و ادبیات تند را افزایش می‌دهد.
به گفته او بحران‌های متوالی سال‌های اخیر (طبیعی، اجتماعی، امنیتی و جنگ‌های شناختی و سایبری) حساسیت‌ها را تشدید کرده و تحلیل رفتار کاربران بدون توجه به این شرایط، تصویری ناقص است.
محسنیان با اشاره به چهار سازوکار الگوریتمی و با استناد به بررسی‌های مرکز پژوهش‌ها، چهار سازوکار را عامل تشدید قطبی‌شدن دانست: «فیلتر مشارکتی» (افزایش نمایش محتوای پرتعامل)، «فیلتر مبتنی بر محتوا» (پیشنهاد محتوای مشابه سوابق کاربر)، «یادگیری عمیق» (تحلیل دقیق‌تر رفتار) و «یادگیری تقویتی» (بهینه‌سازی مستمر پیشنهادها). ترکیب این‌ها کاربر را به تدریج در «اتاق پژواک» و «حباب فیلتر» گرفتار می‌کند؛ او تصور می‌کند اکثریت مانند او فکر می‌کنند و فرصت مواجهه با دیدگاه مخالف را از دست می‌دهد. منطق اقتصادی پلتفرم‌ها (افزایش تعامل، بازدید و درآمد تبلیغاتی) نیز نمایش محتوای هیجان‌برانگیز را تقویت می‌کند.
او با مقایسه اینستاگرام، توییتر و ایتا تأکید کرد صرف افزایش تعداد و تنوع کاربران، تضمینی برای کاهش خشونت نیست و پژوهش مستقل درباره ساختار هر پلتفرم لازم است.
محسنیان با اشاره به خلأ حقوقی و چهار محور سیاست‌گذاری، فقدان مقررات اختصاصی درباره نفرت‌پراکنی، خشونت مجازی و تروریسم آنلاین را جدی دانست و چهار پیشنهاد داد: ۱) تدوین عناوین مجرمانه و حدود مسئولیت با تفکیک دقیق بیان دیدگاه، اعتراض و انتقاد از رفتار مجرمانه؛ ۲) مسئولیت‌پذیرکردن سکوهای داخلی و خارجی با سازوکارهای درون‌سکویی مانند گزارش محتوا و پرچم‌گذاری (با توجه به خطر سوءاستفاده سازمان‌یافته)؛ ۳) شفافیت و پاسخ‌گویی الگوریتم‌ها بدون دسترسی به اسرار تجاری، از طریق ارزیابی آثار و پیامدهای عملکرد آن‌ها (از جمله گزارش «تحلیل الزامات تنظیم‌گری الگوریتم‌های توصیه‌گر»)؛ ۴) تقویت حق پاسخ‌گویی فرد و دستگاه اجرایی با استفاده از ظرفیت بند «ب» ماده ۷۵ قانون برنامه هفتم، در چارچوب «آزادی بیان مسئولانه».
محسنیان مواجهه با رادیکالیسم را نیازمند اقدام هماهنگ علمی، حقوقی و سیاست‌گذاری دانست و از دانشجویان و پژوهشگران خواست آن را در مقالات، پایان‌نامه‌ها و رساله‌ها بررسی کنند تا یافته‌های علمی به دستور کار سیاست‌گذاری کشور تبدیل شود؛ زیرا پیامدهای قطبی‌شدن به محیط آنلاین محدود نمی‌ماند و بر روابط اجتماعی و تصمیم‌گیری‌های کشور اثر می‌گذارد.
رادیکالیسم محصول ساختار رسانه و احساس طردشدگی اجتماعی است
سیدمحمدرضا اصنافی، مدرس و پژوهشگر فضای مجازی هم در سخنانی گفت: رادیکالیسم و خشونت کلامی را نمی‌توان صرفاً به رفتار کاربران نسبت داد؛ ساختار و محدودیت‌های پلتفرم‌ها از یک سو و احساس نادیده‌گرفته‌شدن، تحقیر و فقدان مشارکت مؤثر از سوی دیگر، در شکل‌گیری ادبیات تند نقش دارند.
او سخنانش را در دو محور ساختار رسانه‌های اجتماعی و عوامل محتوایی، سیاسی و اجتماعی تنظیم کرد.
ساختار پلتفرم و فرم محتوا
اصنافی با مقایسه وبلاگ‌نویسی دهه ۱۳۸۰ و شبکه‌های جدید گفت، در وبلاگ، محتوا بر ارتباط تقدم داشت و کاربران متن‌های بلند می‌نوشتند، اما در توییتر ارتباط بر محتوا تقدم یافت؛ محدودیت کاراکتر، پیام‌ها را کوتاه، فشرده و گاه تند می‌کند و «فرم شبکه، خودبه‌خود به محتوا و هیجان شکل می‌دهد.»
به گفته او کاربران می‌آموزند پیام‌های تند و کنایه‌آمیز بیشتر دیده می‌شوند و گفت‌وگوی استدلالی جای خود را به واکنش سریع و تقابل می‌دهد.
او با اشاره به یوتیوب و پادکست گفت پلتفرم‌های محتوامحور ظرفیت بیشتری برای استدلال و گفت‌وگوی عمیق دارند و تضعیف بسترهای وبلاگی در گذشته، حرکت کاربران به سمت شبکه‌های ارتباط‌محور را تقویت کرد.
هیجان، تحقیر و طرد اجتماعی
اصنافی با تمثیل مایعات با چگالی متفاوت، گفت: هیجان می‌تواند گروه‌های متکثر را موقتاً حول یک کنش جمعی گرد آورد و برخی جریان‌ها برای انسجام نیروهای خود از تحریک هیجان و تقابل استفاده می‌کنند.
او با اشاره به تحولات پس از ۱۳۸۸، تحقیر و تمسخر مخالفان را عاملی برای افزایش خشم و بازتولید خشونت دانست و تأکید کرد نادیده‌گرفتن گروه‌های اجتماعی می‌تواند از توهین مستقیم آسیب‌زاتر باشد؛ احساس دیده‌نشدن و نبود امکان اثرگذاری، به طردشدگی و سرخوردگی می‌انجامد.
به گفته او «وقتی مسیر بروز خواسته‌ها در چارچوب‌های رسمی بسته شود، ممکن است این خواسته‌ها علیه همان چارچوب‌ها تعریف شوند.»
او با اشاره به تجربه سوریه، حذف گروه‌ها از ساختارهای رسمی را زمینه‌ساز فعالیت زیرزمینی و جذب در جریان‌های افراطی دانست، بدون نادیده‌گرفتن عوامل امنیتی و خارجی.
اصنافی با تأکید بر «من به خشونت حق نمی‌دهم، به تروریسم حق نمی‌دهم؛ تحلیلش می‌کنم» گفت: شناخت زمینه‌های اجتماعی و سیاسی خشونت، به معنای تأیید آن نیست و بدون آن، سیاست‌ها تنها بر پیامدهای آشکار متمرکز می‌شوند.
او مقایسه با غرب را نیز مطرح کرد و پرسید چرا در جامعه‌ای که مدارا از ارزش‌های فرهنگی و دینی آن است، ادبیات تقابلی گسترش یافته است.
اصنافی توصیه کرد بخشی از مصرف رسانه‌ای به پلتفرم‌های محتوامحور (یوتیوب، پادکست، کلاس‌های علمی) اختصاص یابد و تعادل میان مصرف سریع و یادگیری عمیق برقرار شود. در بُعد اجتماعی نیز فراهم‌کردن امکان بیان اعتراض، مشارکت و شنیده‌شدن گروه‌ها را ضروری دانست و گفت نادیده‌گرفتن کامل افراد، احساس تحقیر بیشتری از مخالفت آشکار ایجاد می‌کند.
او در پایان، کاهش رادیکالیسم را نیازمند توجه هم‌زمان به کیفیت ارتباطات رسانه‌ای، بسترهای گفت‌وگو و پذیرش تکثر اجتماعی دانست.
رادیکالیسم همیشه مخرب نیست/ هشدار درباره شکاف‌های اجتماعی و نقش الگوریتم‌ها
حجت‌الاسلام میثم غلامی ـ رئیس پژوهشگاه فضای مجازی ـ در بخشی از این نشست گفت: رادیکالیسم لزوماً منفی نیست و می‌تواند زمینه‌ساز مطالبه حقوق عمومی باشد اما زمانی آسیب‌زا می‌شود که به خشونت و رفتار تخریب‌گرانه بینجامد.
او سخنانش را در دو حوزه وضعیت اجتماعی ناشی از جنگ و تحولات مستقل فضای مجازی تنظیم کرد و بر ضرورت «سواد الگوریتمی» در کنار سواد رسانه‌ای تأکید کرد.
غلامی با تمثیل مرد جنگجو هشدار داد توان و ابزار ایجادشده برای مقابله با تهدید خارجی نباید به ابزاری برای تهدید بخش‌هایی از جامعه تبدیل شود و باید میان دفاع بیرونی و مدیریت مطالبات داخلی تفاوت قائل شد. او با اشاره به تغییر مرزهای هویت و تعلق در شرایط جنگ، حمایت برخی جریان‌های خارج از کشور از بمباران ایران را مرزی جدی در تعریف همراهی جمعی دانست.
تفکیک رادیکالیسم از خشونت
او با نقد برداشت یک‌سویه از رادیکالیسم گفت مطالبه‌گری صریح را نباید با افراط‌گرایی یکسان گرفت؛ مفاهیمی مانند رادیکالیسم، افراط‌گرایی، خشم اجتماعی و قطبی‌شدن مرتبط اما غیرمترادف‌اند.
شکاف‌های عاطفی و لزوم ترمیم زودهنگام
غلامی با اشاره به تجربه فردی که پس از ۱۳۸۸ مهاجرت کرده بود گفت مواضع سیاسی ممکن است تغییر کند اما آسیب‌های عاطفی باقی می‌ماند.
او با تمثیل ترک آسفالت تأکید کرد شکاف‌های اجتماعی اگر زودهنگام ترمیم نشوند به گسل و دره تبدیل می‌شوند؛ «وقتی شکاف اجتماعی به دره تبدیل شود، فردی که در یک سوی آن قرار گرفته، ناچار است برای شنیده‌شدن صدای خود را بلند کند.»
احساس بی‌عدالتی، ساده‌سازی و اقتصاد توجه
او احساس بی‌عدالتی را زمینه گرایش به رادیکالیسم دانست که فضای مجازی با روایت‌های ساده و هیجان‌برانگیز از مسائل پیچیده به آن پاسخ می‌دهد. نیاز به تعلق گروهی نیز کاربر را به بیان سخنان تند برای تأیید گروه خود سوق می‌دهد و اقتصاد توجه (بازدید و درآمد تبلیغاتی) تولید محتوای تقابلی را تقویت می‌کند. او نمونه‌ای از نوجوانان فریب‌خورده در شبکه‌های اجتماعی با وعده پول را پیامد احساس دیده‌نشدن و ناکامی اقتصادی دانست. به گفته او ترکیب این عوامل، هیجان را بر تصمیم‌گیری منطقی غلبه می‌دهد و زمینه عبور از بیان تند به رفتار افراطی را فراهم می‌کند.
ضرورت ترمیم زودهنگام شکاف‌ها و تقویت گفت‌وگو
غلامی با اشاره به ویدئوهای آموزشی افزایش بازدید گفت کاربران رفتار خود را با تصور ترجیحات الگوریتم هماهنگ می‌کنند و الگوریتم‌ها در تعیین محتوای دیده‌شده و تشدید قطبی‌شدن نقش دارند؛ هرچند بخشی از تحلیل او مبتنی بر مشاهده است و دسترسی پژوهشگران به داده داخلی پلتفرم‌ها محدود است. او با اشاره به گسترش هوش مصنوعی، توسعه پژوهش میان‌رشته‌ای و پیشگامی دانشگاه‌ها را ضروری دانست.
غلامی رادیکالیسم را محصول مجموعه‌ای از عوامل (ساختار رسانه، رفتار فردی، شرایط سیاسی، احساس بی‌عدالتی، شکاف‌های عاطفی، تعلق گروهی، اقتصاد توجه و الگوریتم‌ها) دانست و بر ترمیم زودهنگام شکاف‌ها، تقویت گفت‌وگو و افزایش آگاهی عمومی نسبت به سازوکارهای فضای مجازی تأکید کرد.
