تبلیغ فلزیاب و گنج‌یاب بیشتر شده/ از دانشگاه چه انتظاری می‌توان داشت؟
یک دانشجوی باستان‌شناسی، کمبود امکانات آموزشی و فرصت‌های فعالیت میدانی در دانشگاه‌ها، نبود چشم‌انداز شغلی، دستمزدهای پایین و کمبود بودجه کاوش‌ها را از مهم‌ترین عواملی دانست که انگیزه دانشجویان این رشته را کاهش داده و از افزایش تبلیغ دستگاه گنج‌یاب و فلزیاب در فضای مجازی سخن گفت و افزود: بعضی‌ها می‌خواهند ره صدساله را یک‌شبه بروند.
به گزارش 24 آنلاین، در ادامه گفت و گو درباره وضعیت رشته باستان‌شناسی در دانشگاه‌ها، ابوالفضل صیامی، دانشجوی ترم آخر کارشناسی باستان‌شناسی دانشگاه معماری و هنر پارس، که پیش از ورود به رشته باستان‌شناسی در رشته مهندسی محیط‌زیست دانشگاه گیلان تحصیل کرده است، علاقه به تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران و همچنین ارتباط میان طبیعت و تاریخ را از دلایل انتخاب این رشته دانست و به ایسنا گفت: ایران یکی از تمدن‌های بزرگ و کهن جهان است و شناخت فرهنگ، هویت و شیوه زندگی پیشینیان برای من جذابیت زیادی داشت. برای مثال، اطلاعات مربوط به تمدن‌هایی مانند عیلام که حدود ۲۴۰۰ سال تداوم حکومتی داشتند، معمولاً در مدارس و فضای عمومی جامعه چندان مطرح نمی‌شود یا آموزش آن بسیار محدود است. خوشبختانه خانواده و اطرافیانم، به‌ویژه همسرم، از انتخاب من حمایت کردند.
او با تأکید بر اینکه باستان‌شناسی ماهیتی عملی و میدانی دارد، درباره وضعیت آموزش این رشته در دانشگاه اظهار کرد: هرچقدر استادان مباحث نظری را به دانشجویان آموزش دهند و دانشجویان نیز مطالعات خود را افزایش دهند، باز هم برای شناخت و حفاظت از میراث باستانی، باید فعالیت‌های عملی و میدانی را تجربه کنند. متأسفانه دانشگاه در این زمینه تلاش و اراده کافی ندارد. از طرف دیگر، شهریه‌ها در هر ترم افزایش قابل توجهی دارند و بسیاری از دانشجویان برای پرداخت آن با مشکل مواجه‌اند.
این دانشجوی باستان‌شناسی ادامه داد: در ترم نخست، برنامه دوره کارشناسی به دانشجویان ارائه می‌شود که بر اساس آن باید ۱۴۰ واحد درسی را برای دریافت مدرک بگذرانند، اما در کنار این واحدها، تعدادی درس با عنوان «مهارتی» نیز وجود دارد که دانشجو باید با پرداخت شهریه آن‌ها را بگذراند تا فارغ‌التحصیلی‌اش تأیید شود. مشخص نیست این الزام بر اساس کدام دستورالعمل وزارتخانه یا مرجع دیگری تعیین شده و متأسفانه کسی نیز درباره آن پاسخ روشنی نمی‌دهد.
صیامی با اشاره به قدیمی بودن بخشی از سرفصل‌های آموزشی گفت: برخی از سرفصل‌ها و شیوه تدریس آن‌ها نیازمند بازنگری و به‌روزرسانی هستند. حتی می‌توان تعدادی از دروس را در قالب یک درس ادغام کرد و از زمان به‌دست‌آمده برای آموزش موضوعات جدید و فناوری‌های مورد نیاز باستان‌شناسی استفاده کرد، از جمله سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، کار با پهپاد یا کوادکوپتر، عکاسی و روش‌های نوین نقشه‌برداری. البته در دانشگاهی که نه کتابخانه دارد، نه سایت کامپیوتری و نه تلاش مؤثری برای به‌روز شدن آموزش صورت می‌گیرد و به پیشنهادهای مدیرگروه، استادان و دانشجویان برای بهبود شرایط توجه کافی نمی‌شود، نمی‌توان انتظار زیادی داشت.
او با این حال، پیگیری‌های مدیرگروه برای دعوت از استادان متخصص و کارآمد، از جمله استادان خارج از کشور، را یکی از نقاط مثبت دانست و افزود: همواره تلاش شده است برای بهبود شرایط رشته از استادان متخصص در حوزه‌های مختلف و سرفصل‌های گوناگون دعوت شود و این موضوع تا حد زیادی نیز موفق بوده است، اما تداوم چندانی ندارد؛ زیرا دانشگاه ساده‌ترین امکانات آموزشی را در اختیار این رشته قرار نمی‌دهد.
این دانشجو با بیان اینکه نبود زیرساخت‌های آموزشی انگیزه استادان و دانشجویان را کاهش می‌دهد، گفت: کتابخانه، سایت کامپیوتری، اینترنت پرسرعت، فضای کارگاهی سفال و فلزگری، ابزار و تجهیزات نقشه‌برداری و مستندسازی از نیازهای اولیه رشته باستان‌شناسی هستند که در دانشگاه وجود ندارند. حتی برای برگزاری منظم و روتین کلاس‌ها نیز مشکلاتی وجود دارد و دانشگاه آسانسور مناسبی برای افراد دارای معلولیت یا بیماران ندارد. مجموعه این کمبودها باعث می‌شود نیروهای متخصص انگیزه کافی برای حضور نداشته باشند و دانشجویان نیز با وجود علاقه و پرداخت شهریه‌های بالا، از آموزش کافی برخوردار نشوند.
صیامی درباره مدیریت دانشگاه و تأثیر آن بر کیفیت آموزش توضیح داد: مدیریت علم و هنر است و دانشگاه در وهله نخست به مدیران کارآمدی نیاز دارد که هر دو ویژگی را داشته باشند. مدیران موفق نیز نیروهای متخصص، کاربلد و دلسوز را به کار می‌گیرند. با وجود شهریه‌های بالایی که از دانشجویان دریافت می‌شود، خدمات متناسبی به آن‌ها ارائه نمی‌شود. اگر سلسله‌مراتب مدیریتی به‌درستی شکل بگیرد، بسیاری از مشکلات آموزشی قابل حل است و می‌توان امکانات مناسبی برای یادگیری و پیشرفت دانشجویان فراهم کرد.
او یکی دیگر از مشکلات دانشگاه را پراکندگی محل برگزاری کلاس‌ها دانست و گفت: کلاس‌های دانشجویان دانشگاه پارس در پنج ساختمان برگزار می‌شود که در سه نقطه متفاوت قرار دارند. گاهی کلاس‌های یک روز بدون فاصله و زمان استراحت پشت سر هم برگزار می‌شوند و دانشجو باید برای حضور در کلاس بعدی به ساختمانی دیگر برود. بهتر است تمام کلاس‌ها در یک ساختمان استاندارد و مجهز برگزار شوند.
این دانشجوی ترم آخر کارشناسی با تأکید بر ضرورت آموزش عملی در کنار بازنگری سرفصل‌ها افزود: حضور در کاوش‌های باستان‌شناسی، فعالیت‌های میدانی، بازدید از محوطه‌های تاریخی و موزه‌ها و کار با نرم‌افزارهای تخصصی باید در برنامه آموزشی جایگاه مشخصی داشته باشند. همچنین آموزش عملی عکاسی، کار با پهپاد، نقشه‌برداری، طراحی سفال، استحاله فلزات و روش‌های فلزکاری و حتی استفاده اصولی از هوش مصنوعی در تحقیق و پژوهش می‌تواند به ارتقای مهارت دانشجویان کمک کند.
صیامی با اشاره به محدود بودن فرصت حضور دانشجویان در کاوش‌های باستان‌شناسی اظهار کرد: کاوش در برنامه درسی رشته باستان‌شناسی در ترم آخر دوره کارشناسی انجام می‌شود، اما در طول دوره نیز به لطف پیگیری‌های مدیرگروه و هماهنگی با سرپرستان کاوش‌ها، فرصت‌هایی خارج از چارچوب رسمی دانشگاه برای حضور دانشجویان در فعالیت‌های میدانی فراهم شده است. برخی از دانشجویان توانسته‌اند از این فرصت‌ها استفاده کنند، اما من به دلیل شرایط کاری امکان حضور مستقیم در کاوش‌ها را نداشتم و تنها از چند کاوش در حال انجام دیدن کردم، از جمله کاوش شهرری که به سرپرستی دکتر ولی‌پور و توسط دانشگاه شهید بهشتی انجام می‌شد.
او درباره دلایل محدودیت حضور دانشجویان در کاوش‌ها توضیح داد: نخست اینکه تعداد کاوش‌ها زیاد نیست. دوم اینکه برای حضور در کاوش‌های خارج از دانشگاه باید در گروه کاوش جای خالی وجود داشته باشد و سوم اینکه محل کاوش بهتر است به دانشگاه نزدیک باشد تا حضور دانشجو در آن موجب غیبت در کلاس‌های درسی نشود. از طرف دیگر، کمبود بودجه، دوری مسیر، چند هفته‌ای بودن مدت حضور در کاوش، ضرورت شرکت در کلاس‌ها و همچنین شاغل بودن بسیاری از دانشجویان، امکان حضور در این فعالیت‌ها را محدود می‌کند.
صیامی با بیان اینکه یادگیری باستان‌شناسی بدون تجربه میدانی کامل نمی‌شود، گفت: باستان‌شناسی علمی عملی است، نه صرفاً نظری. زمانی که دانشجو فعالیت میدانی را تجربه می‌کند، میزان یادگیری او بسیار بیشتر و مؤثرتر خواهد بود. برای مثال، وقتی در کلاس درباره لایه‌نگاری صحبت می‌شود، ممکن است دانشجو مفهوم آن را به‌صورت نظری یاد بگیرد، اما هنگام حضور در کاوش می‌تواند تفاوت لایه‌های باستانی مربوط به دوره‌های مختلف و ویژگی‌های هرکدام را به‌درستی تشخیص دهد و به خاطر بسپارد. همچنین سفال‌های شاخص هر دوره را بهتر شناسایی، ثبت و مستند می‌کند.
او با اشاره به نقش دانشگاه در فراهم کردن چنین فرصت‌هایی افزود: دانشگاه باید هماهنگی‌های لازم را با پژوهشگاه باستان‌شناسی انجام دهد و برای حضور دانشجویان در کاوش‌ها بودجه مشخصی اختصاص دهد، اما متأسفانه تاکنون اقدام مؤثری در این زمینه صورت نگرفته است.
این دانشجوی باستان‌شناسی با تأکید بر ضرورت تقویت مهارت‌های گروهی در دانشگاه گفت: آموزش دانشگاهی عمدتاً به شکل نظری انجام می‌شود، در حالی که فعالیت حرفه‌ای در باستان‌شناسی مستلزم یادگیری مهارت‌های عملی است. کاوش باستان‌شناسی نیز فعالیتی گروهی است و به همکاری و تعامل اعضای تیم نیاز دارد؛ بنابراین بهتر است در دوره کارشناسی، واحد درسی مشخصی برای آموزش مدیریت و کار گروهی در نظر گرفته شود.
صیامی نبود فرصت شغلی را یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های دانشجویان پس از فارغ‌التحصیلی دانست و گفت: با وجود اینکه ایران کشوری پهناور و از نظر طبیعی و تاریخی بسیار غنی است، فرصت‌های شغلی در وزارت میراث فرهنگی، موزه‌ها، پژوهشگاه‌ها و محوطه‌های باستانی بسیار محدود هستند. حتی تأمین بودجه برای پژوهش و کاوش نیز دشوار است. این در حالی است که با توجه به ظرفیت‌های کشور، امکان ایجاد فرصت‌های شغلی بیشتری برای فارغ‌التحصیلان وجود دارد.
او با اشاره به وضعیت پرداخت دستمزد به دانشجویان در فعالیت‌های میدانی بیان کرد: بسیاری از دانشجویانی که وقت آزاد دارند و در موزه‌ها یا کاوش‌ها شرکت می‌کنند، در ازای حضور خود دستمزدی دریافت نمی‌کنند و حتی هزینه رفت‌وآمد و گاهی خوردوخوراک را نیز شخصاً می‌پردازند. معمولاً سرپرستان گروه یا کاوش به آن‌ها می‌گویند که این فعالیت‌ها برای تقویت رزومه و کسب تجربه مفید است و به دلیل محدودیت بودجه امکان پرداخت هزینه‌ها را ندارند.
صیامی درباره وضعیت دستمزد در کاوش‌ها نیز گفت: معمولاً به دانشجویان دستمزدی پرداخت نمی‌شود، مگر اینکه عضو اصلی گروه باشند و از ابتدا درباره قرارداد یا دریافت دستمزد با آن‌ها توافق شده باشد. این موضوع به میزان بودجه، زمان‌بندی و برنامه‌ریزی سرپرست کاوش بستگی دارد.
او با اشاره به ظرفیت‌های مغفول‌مانده کشور برای اشتغال فارغ‌التحصیلان باستان‌شناسی گفت: گفته می‌شود حدود ۱۶۰ هزار محوطه باستانی در کشور وجود دارد. وزارت میراث فرهنگی، ادارات استانی، موزه‌ها، پژوهشگاه‌ها، دانشگاه‌ها و آزمایشگاه‌ها می‌توانند زمینه اشتغال تعداد زیادی از فارغ‌التحصیلان این رشته را فراهم کنند، اما متأسفانه از این ظرفیت‌ها به‌درستی استفاده نمی‌شود. با به‌کارگیری مدیران کارآمد، تخصیص بودجه مناسب و تدوین برنامه‌های راهبردی می‌توان از این فرصت‌ها استفاده کرد و مشاغل بیشتری به وجود آورد.
این دانشجو درباره تأثیر شرایط اقتصادی و شغلی بر مسیر تحصیلی خود نیز توضیح داد: یکی از دلایلی که نتوانستم زمان زیادی برای فعالیت‌های عملی اختصاص دهم، نبود درآمد در این رشته و احتمال از دست دادن فرصت‌های اقتصادی و شغلی خودم بود. علاقه به باستان‌شناسی به‌تنهایی نمی‌تواند هزینه‌های زندگی را تأمین کند و همین مسئله بسیاری از علاقه‌مندان را با محدودیت مواجه می‌کند.
صیامی در ادامه به تعریف باستان‌شناسی و فاصله آن با تصور عمومی جامعه اشاره کرد و گفت: باستان‌شناسی به شناخت شیوه زندگی جوامع گذشته از طریق مدارک مادی به‌جامانده از آن‌ها می‌پردازد؛ از دوره‌های پارینه‌سنگی، فراپارینه‌سنگی، نوسنگی و مس‌وسنگ گرفته تا دوره‌های بعدی. این مدارک شامل سفال، معماری بناهایی مانند خانه‌ها، نیایشگاه‌ها و کارگاه‌ها، آثار فلزی، پارچه‌های بافته‌شده، الواح گلی و سنگی و تدفین‌ها هستند که از طریق آن‌ها می‌توان اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه زندگی، آداب و رسوم، تغذیه، جایگاه اجتماعی، سلسله‌مراتب، کشاورزی و فعالیت‌های تولیدی جوامع گذشته به دست آورد.
او افزود: متأسفانه وقتی مردم عادی واژه باستان‌شناسی را می‌شنوند، بیشتر به یاد گنج می‌افتند، درحالی که بخش بزرگی از تاریخ انسان، از جمله دوره پارینه‌سنگی که حدود سه میلیون سال را دربرمی‌گیرد و پس از آن دوره‌های فراپارینه‌سنگی، نوسنگی و مس‌وسنگ، از نظر پژوهشی اهمیت بسیار زیادی دارند. برای مثال، در بخش عمده‌ای از این دوره‌ها هنوز استفاده از طلا مطرح نبوده است، اما شناخت آن‌ها برای درک تحولات زندگی انسان اهمیت دارد. انسان از حدود ۹ تا ۱۰ هزار سال پیش از میلاد به اهلی کردن حیوانات و گیاهان پرداخت و به‌تدریج به یکجانشینی روی آورد؛ تحولاتی که زمینه‌ساز شکل‌گیری تمدن‌ها شدند.
صیامی با انتقاد از گسترش تبلیغات گنج‌یابی در فضای مجازی اظهار کرد: متأسفانه افراد زیادی در فضای مجازی به تبلیغ گنج‌یابی و فروش دستگاه‌های فلزیاب روی آورده‌اند و مخاطبان زیادی نیز جذب این تبلیغات شده‌اند. بخشی از مردم به دنبال این هستند که یک‌شبه ره صدساله بروند و با وعده‌هایی مانند کیفیت بالای دستگاه‌ها، کارشناسی آثار و نمادها و ارائه توصیه‌های مختلف، به این مسیر کشانده می‌شوند. درحالی که مفاهیمی مانند نماد، رخ و موارد مشابه که در تبلیغات گنج‌یابی مطرح می‌شوند، جایگاهی در باستان‌شناسی علمی ندارند. برخی تصور می‌کنند باستان‌شناسی و گنج‌یابی دو مقوله جداگانه‌اند و حتی عده‌ای معتقدند باستان‌شناسان دانش کافی برای گنج‌یابی ندارند.
او تخریب محوطه‌های تاریخی را یکی دیگر از نگرانی‌های جدی در حوزه میراث فرهنگی دانست و گفت: متأسفانه به‌سختی می‌توان محوطه تاریخی‌ای را پیدا کرد که از آسیب و تخریب در امان مانده باشد؛ چه محوطه‌هایی که در فهرست آثار ملی ثبت شده‌اند و چه آن‌هایی که هنوز ثبت نشده یا مورد کاوش قرار نگرفته‌اند. در نتیجه این تخریب‌ها، اطلاعات ارزشمندی از دست می‌رود.
این دانشجوی باستان‌شناسی برای توضیح اهمیت حفاظت از آثار باستانی به نمونه تدفین‌ها اشاره کرد و افزود: از یک تدفین می‌توان اطلاعات بسیار زیادی درباره زندگی فرد یا افرادی که در آن گورستان دفن شده‌اند به دست آورد، از جمله جایگاه اجتماعی، وضعیت تجارت، نوع تغذیه و مصرف گیاهان و جانوران، میزان پیشرفت سفالگری و فلزگری، پارچه‌بافی، زیورآلات و فناوری ساخت آن‌ها. اما زمانی که یک گور به دست حفاران غیرمجاز تخریب می‌شود، بخش مهمی از این اطلاعات برای همیشه از دسترس پژوهشگران خارج می‌شود.
او با اشاره به تأثیر فناوری‌های جدید بر روند پژوهش‌های باستان‌شناسی اظهار کرد: با وجود پیشرفت فناوری، گسترش پایگاه‌های اینترنتی و استفاده از هوش مصنوعی، انجام تحقیقات و پژوهش‌ها نسبت به گذشته آسان‌تر شده است، اما همچنان فرصت‌های شغلی در این رشته محدود است و این موضوع تأثیر منفی بر انگیزه علاقه‌مندان می‌گذارد. مهم‌ترین نگرانی دانشجویان، نبود آینده شغلی است؛ حتی افرادی که موفق به پیدا کردن شغل مرتبط با باستان‌شناسی می‌شوند، معمولاً با درآمد و حقوق پایینی مواجه‌اند که پاسخگوی هزینه‌های زندگی نیست.
صیامی در بخش دیگری از صحبت‌هایش، ارتباط دانشگاه‌های ایران با مراکز علمی و استادان خارجی را محدود ارزیابی کرد و گفت: این ارتباط بسیار کم است و دلایل مختلفی دارد، از جمله محدودیت ورود استادان ایران‌شناس به کشور، نبود ارتباط مؤثر میان دانشگاه‌های داخلی و خارجی و ضعف تبادل اطلاعات، همچنین محدودیت‌های مالی، اینترنتی و زبانی.
این دانشجوی باستان‌شناسی با تأکید بر ضرورت گسترش همکاری‌های علمی بین‌المللی افزود: بسیاری از کاوش‌های باستان‌شناسی در دهه‌های گذشته توسط باستان‌شناسان خارجی انجام شده است و آثار، مدارک و گزارش‌های ارزشمندی نیز از کشور خارج شده‌اند. از سوی دیگر، علم باستان‌شناسی و حوزه‌های میان‌رشته‌ای مرتبط با آن در کشورهای دیگر پیشرفت زیادی داشته‌اند. با همکاری و تعامل علمی با مراکز و متخصصان خارجی می‌توان به این دانش و تجربه‌ها دست یافت و از آن‌ها برای ارتقای سطح باستان‌شناسی و حفاظت بهتر از آثار ارزشمند تاریخی و باستانی کشور استفاده کرد.
