فرانسه برای آثار نوشته‌شده با هوش مصنوعی جایزه ادبی تعیین کرد
در حالی که استفاده از هوش مصنوعی در نویسندگی به یکی از مناقشه‌برانگیزترین موضوعات دنیای ادبیات تبدیل شده، سه کارآفرین فرانسوی با راه‌اندازی جایزه‌ای تازه، از نویسندگانی دعوت کرده‌اند که با همکاری این فناوری اثر ادبی خلق کنند؛ ابتکاری که با ریاست ژاک آتالی بر هیئت داوران، بحث درباره مرزهای خلاقیت انسانی و نقش ماشین در ادبیات را بار دیگر به جریان انداخته است.
به گزارش 24 آنلاین، برخی تصور کردند این خبر یک شوخی است. اعلام راه‌اندازی جایزه ادبی جدیدی در فرانسه در ۱۶ اکتبر، با عنوان «جایزه پاسکال»، که قرار است به اثری نوشته‌شده با همکاری هوش مصنوعی تعلق بگیرد، بسیاری را غافلگیر کرد.
این ابتکار در شرایطی مطرح شد که طی هفته‌های گذشته بحث‌های نگران‌کننده‌ای درباره تهدید ماشین‌ها برای فرایند نویسندگی درگرفته بود. این جنجال پس از محکومیت تلیسون اورلین، نویسنده کانادایی ـ هائیتی‌تبار، آغاز شد؛ نویسنده‌ای که متهم بود بدون اعلام استفاده از هوش مصنوعی، رمان خود با عنوان «این بود یا مردن» را با کمک این فناوری نوشته است. اورلین با وجود انکار مکرر این اتهام، شاهد حذف کتابش از فهرست نامزدهای سه جایزه معتبر ادبی فرانسه، یعنی گنکور، فمینا و دسامبر بود.
او همچنین روز چهارشنبه ۲۱ اکتبر، از سوی ناشر کانادایی خود، بورئال، کنار گذاشته شد.
متقاضیان نخستین دوره جایزه پاسکال باید آشکارا استفاده خود از ابزارهایی مانند کلود، جمینای یا چت‌جی‌پی‌تی را اعلام کنند. آن‌ها تا پایان ماه نوامبر فرصت دارند اثری به زبان فرانسوی، با حداکثر ۳۰۰ هزار نویسه، به هیئت داورانی ارائه دهند که ریاست آن را ژاک آتالی، مقاله‌نویس و اندیشمند فرانسوی، برعهده دارد.
شرکت‌کنندگان علاوه بر دست‌نوشته خود باید پرونده‌ای فنی ارائه کنند و در آن مدل زبانی بزرگ یا عامل‌های هوش مصنوعی مورد استفاده‌شان را مشخص کنند. عامل‌های هوش مصنوعی نسل تازه‌ای از دستیارهای خودکار هستند. همچنین باید در متنی دوصفحه‌ای توضیح دهند آنچه خودشان «بذر» یا نقطه آغاز پروژه می‌نامند، چه بوده است؛ یعنی یک کلمه، جمله یا عدد که ایده اولیه اثر از آن شکل گرفته است.
این جایزه مختص نویسندگانی است که تاکنون کتابی منتشر نکرده‌اند و آثار ارسالی نیز باید کاملاً تازه و منتشرنشده باشند.
ایده راه‌اندازی این جایزه، پیش از آنکه تحولات اخیر آن را به صدر اخبار بیاورد، در بهار امسال شکل گرفت. نام جایزه از بلز پاسکال، ریاضی‌دان و فیلسوف فرانسوی قرن هفدهم (۱۶۲۳ تا ۱۶۶۲)، گرفته شده است. این طرح حاصل گفت‌وگوهای سه کارآفرین علاقه‌مند به فناوری بود که ارتباط چندانی با محافل ادبی نداشتند: فیلیپ رودریگز، آلبن سروان و ژیل مانتره.
تولد دشوار این جایزه، به‌خوبی از تنش‌های دنیای نشر در مواجهه با هوش مصنوعی پرده برمی‌دارد؛ جهانی که میان مخالفت اصولی با این فناوری و نوعی شیفتگی پنهان نسبت به آن گرفتار شده است.
رودریگز، مبتکر اصلی این طرح، ۵۵ سال دارد. او بانکدار سرمایه‌گذاری و متخصص ادغام و تملک شرکت‌هاست و چند کتاب نیز درباره فناوری زنجیره بلوکی و فراجهان نوشته است. او می‌گوید مدت‌هاست با هوش مصنوعی مولد آزمایش می‌کند.
برای مثال، اوایل امسال، هم‌زمان با کمرنگ شدن حافظه پدرش، خاطرات دوران جوانی او در الجزایر را ثبت کرد.
رودریگز با استفاده از عکس‌های خانوادگی، روایت‌های دست‌اول افرادی که با پدرش هم‌دوره بودند و چندین مدل زبانی بزرگ، از جمله میسترال، چت‌جی‌پی‌تی و مدل‌های متن‌باز چینی، توانست خاطرات پدرش را در قالب کتابی برای خانواده بازسازی کند.
او می‌گوید این تجربه‌ها متقاعدش کرده‌اند که هوش مصنوعی می‌تواند شکل‌های تازه‌ای از هنر به وجود آورد و باید جایزه‌ای برای به رسمیت شناختن این آثار در نظر گرفت.
رودریگز می‌گوید: «باید دست از انکار واقعیت هوش مصنوعی برداریم. معتقدیم باید این فناوری را بپذیریم، چون قرار نیست بتوانیم آن را از اختراعات بشر حذف کنیم.»
ژاک آتالی؛ رئیس هیئت داوران
رودریگز برای پیشبرد این طرح به همراهانی نیاز داشت. او در پایان بهار، به فیلیپ کلودل، رئیس آکادمی گنکور، ایمیل زد و در رستوران دروآن پاریس، جایی که هیئت داوران گنکور معمولاً گرد هم می‌آیند، با او دیدار کرد تا پیشنهاد راه‌اندازی «جایزه گنکور هوش مصنوعی» را مطرح کند. اما کلودل قاطعانه این پیشنهاد را رد کرد.
او توضیح داد: «نام گنکور قرار نیست به حوزه‌های دیگر گسترش پیدا کند. هدف این جایزه، انتخاب و تقدیر از کتاب‌هایی است که انسان‌ها نوشته‌اند، نه ماشین‌ها یا نرم‌افزارها.»
کلودل اکنون از منتقدان جدی مدل‌های زبانی بزرگ است؛ مدل‌هایی که به نظر می‌رسد بخشی از آموزش آن‌ها بر پایه استفاده بدون اجازه از آثار ادبی نویسندگان انجام شده است.
او همچنین در پی ماجرای اورلین قصد دارد پیشنهادی برای اصلاح آیین‌نامه جایزه گنکور ارائه کند تا در رأی‌گیری هیئت داوران در اوایل دسامبر، به‌صراحت مشخص شود که کتاب برنده باید «به دست انسان نوشته شده باشد».
رودریگز در جلب حمایت دیگر چهره‌های ادبی، از جمله اروه لو تلیه، نیز موفق نبود.
لو تلیه، عضو جنبش ادبی اولیپو که به تجربه‌گرایی در نوشتن شهرت دارد و در سال ۲۰۲۰ برای رمان «ناهنجاری» جایزه گنکور را دریافت کرده بود، این پیشنهاد را رد کرد. او در نامه‌ای مفصل که اواخر ماه اوت در روزنامه اقتصادی «لزکو» منتشر شد، به تمسخر ادبیات آمیخته با هوش مصنوعی پرداخت و آن را به نوعی خمیر گوشتی تشبیه کرد که ۵۰ درصد از گوشت اسب و ۵۰ درصد از گوشت چکاوک تهیه شده باشد.
ژاک آتالی نخستین چهره سرشناسی بود که به همکاری با این جایزه تمایل نشان داد. برگزارکنندگان در ماه سپتامبر از طریق واتس‌اپ با او تماس گرفتند. آتالی، روشنفکر چندوجهی فرانسوی که در دوران ریاست‌جمهوری فرانسوا میتران مشاور ارشد او بود و ده‌ها رمان، مقاله، نمایشنامه و لیبرتو اپرا نوشته است، پذیرفت ریاست هیئت داوران این جایزه را برعهده بگیرد؛ البته به یک شرط: اثری که جایزه می‌گیرد، رمان نباشد.
او می‌گوید از این ایده که سبک نویسندگی به ماشین واگذار شود، احساس نگرانی می‌کند.
آتالی می‌گوید از هوش مصنوعی برای «جست‌وجوی اطلاعات» استفاده کرده، اما هرگز برای نوشتن به سراغ آن نرفته است. با این حال، از گسترش ادبیات ترکیبی انسان و ماشین هراسی ندارد.
او توضیح می‌دهد: «در موسیقی، هنرمندان بزرگ از نمونه‌برداری و ترکیب صداها استفاده می‌کنند. این اتفاق به ادبیات هم خواهد رسید، اما همه‌چیز باید به‌روشنی اعلام شود و حق مؤلفان نیز رعایت شود.»
این مقاله‌نویس همچنین بندی به بیانیه جایزه اضافه کرده است که بر اساس آن، جایزه پاسکال باید به «متنی تعلق بگیرد که به پیشرفت بشریت در مسیر خرد و حفظ خود و محیط زیستش کمک کند». از نظر او، کمتر از این پذیرفتنی نیست.
اردوگاه طرفداران ادبیات ناب و انسانی
جنجالی که آغاز فصل ادبی فرانسه را تحت تأثیر قرار داد، سکوی تبلیغاتی مناسبی برای جایزه جدید شد.۲۱ سپتامبر، اورلین برای رمان «این بود یا مردن» جایزه بهترین رمان کتاب‌فروشی‌های فناک را دریافت کرد. در همان روز، حساب کاربری «بالانس تون کلود» در شبکه اجتماعی ایکس که ابتدا به‌صورت ناشناس فعالیت می‌کرد و از جمله ساموئل فیتوسی، مقاله‌نویس و ستون‌نویس روزنامه فیگارو، در آن نقش داشت، ادعایی جنجالی مطرح کرد.
بر اساس تحلیل ابزار تشخیص هوش مصنوعی پانگرام، این کتاب تا حد زیادی با استفاده از یک ابزار تولید محتوا نوشته شده بود.
نویسنده این ادعا را رد کرد، اما کمی بعد اتهام‌هایی درباره سرقت ادبی و استفاده از متون پیشین نیز علیه او مطرح شد.
ناشران، نویسندگان و روزنامه‌نگاران هر یک موضع خود را درباره نقش هوش مصنوعی در نویسندگی مشخص کرده‌اند. پرسش اصلی این است: آیا برای لذت بردن از یک کتاب، باید بدانیم که انسانی پشت نوشتن آن بوده است؟
در یک سوی این بحث، طرفداران ادبیات ناب و انسانی قرار دارند که از گسترش نوشته‌های استاندارد و یک‌شکل‌شده با کمک هوش مصنوعی نگران‌اند.
پس از انتشار مقاله‌ای از آبل کانتن با عنوان «پناهگاه‌ها» که به‌شدت از «تهاجم هوش مصنوعی مولد» انتقاد می‌کند، انتشارات «اوبزرواتوار» در پایان سپتامبر از ایجاد نشان ویژه‌ای برای تضمین کتاب‌های «صددرصد انسانی» خبر داد.
در سوی دیگر، اقلیتی از نویسندگان قرار دارند که هوش مصنوعی را شریکی برای نویسنده و ابزاری برای تحریک خلاقیت می‌دانند.
وینسان راوَلک، رمان‌نویس فرانسوی، در یادداشتی که از ژانویه ۲۰۲۵ در روزنامه لوموند منتشر شد، آشکارا اعتراف کرد که «بدون هیچ محدودیتی» از هوش مصنوعی استفاده می‌کند. او از نویسندگان خواست این ابزارها را به خدمت بگیرند تا بتوانند با کمک آن‌ها آثاری شگفت‌انگیز خلق کنند.
روزانه حدود ۱۵ دست‌نوشته
این واقعیت که ابراز علاقه به فناوری جدید همچنان در محافل ادبی با نگاه منفی روبه‌رو می‌شود، از استقبال محدود چهره‌های ادبی برای حضور در هیئت داوران این جایزه پیداست.
برگزارکنندگان به‌ویژه روی حضور فلیسیت هرتسوگ، رمان‌نویس فرانسوی، حساب کرده بودند، اما او در نهایت دعوت را نپذیرفت.
در فهرستی که لوموند توانسته به آن دسترسی پیدا کند، نام الکساندر ژفن، مدیر پژوهش در مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه، اتین گراس، مسئول بخش هوش مصنوعی شرکت کپجمینی اینونت، و ژولی ژاک، وکیل متخصص مالکیت فکری، دیده می‌شود.
بنیان‌گذاران جایزه پاسکال همچنین متعهد شده‌اند برای اثر برگزیده ناشری پیدا کنند. گفته می‌شود مذاکراتی با چند مؤسسه انتشاراتی در جریان است، اما تاکنون هیچ‌کدام حاضر نشده‌اند به‌طور رسمی پیش‌قدم شوند.
آلبن سروان، یکی از بنیان‌گذاران جایزه، در حالی که در تراس کافه‌ای در پاریس نشسته بود، با گلایه گفت: «به‌طور کلی، واکنش محافل ادبی بسیار محافظه‌کارانه بوده است.»
این کارآفرین که از ماه مه ۲۰۱۸ چندین رسانه از جمله مجله تِتو و گود لایف را خریداری کرده بود و بعدها آن‌ها را فروخت، اکنون مدیریت مجموعه «لا کورتکس هاوس» را برعهده دارد؛ مرکزی فعال در حوزه هوش مصنوعی که قرار است در منطقه هجدهم پاریس افتتاح شود.
او توضیح داد: «هدف جایزه پاسکال این نیست که ادعا کند هوش مصنوعی جای نویسنده را خواهد گرفت، بلکه می‌خواهیم بحث را باز کنیم، مفاهیم سلیقه، سبک و آفرینش را به پرسش بکشیم و ببینیم در عمل، از نوشتن با کمک هوش مصنوعی چه چیزی می‌تواند پدید آید.»
برگزارکنندگان برای اطمینان خاطر خود به تعداد دست‌نوشته‌های دریافتی اشاره می‌کنند. به گفته آن‌ها، از ۲۰ اکتبر تاکنون روزانه حدود ۱۵ دست‌نوشته به دبیرخانه جایزه رسیده که ۴۶ درصد آن‌ها از خارج از فرانسه ارسال شده‌اند.
رودریگز می‌گوید هدف جایزه پاسکال برجسته کردن نوعی «شکل تازه» از نوشتن است که لزوماً رمان نیست و احتمالاً بیشتر به یک «مقاله مستند داستانی‌شده» شباهت دارد.
او می‌گوید: «از زمان ماجرای تلیسون اورلین، دیگر کسی تردید ندارد که هوش مصنوعی می‌تواند یک رمان خوب بنویسد. حالا باید به گام بعدی فکر کنیم.»
الکساندر ژفن، یکی از اعضای هیئت داوران، نیز از ماهیت تجربه‌گرایانه و حتی طنزآمیز این جایزه استقبال کرده است.
این پژوهشگر مرکز ملی پژوهش‌های علمی فرانسه می‌گوید: «من این جایزه را نوعی بازی به سبک جنبش اولیپو می‌بینم.»
او با لحنی طنزآمیز اضافه می‌کند: «امیدوارم خنده‌دارترین و خلاقانه‌ترین اثر را انتخاب کنیم و این رقابت به مسابقه‌ای برای پیدا کردن متنی که بیشترین شباهت را به رمان‌های گیوم موسو دارد، تبدیل نشود.
