هشدار درباره مداخلات در برج آزادی؛ میراث فرهنگی کجاست؟
مداخلات مختلف در عرصه و حریم برج آزادی بار دیگر موضوع نظارت بر این بنای ملی را به بحث گذاشته است. سید احمد محیططباطبایی با هشدار درباره پیامدهای اقدامات بدون بررسی کارشناسی تأکید کرد که حتی رویدادهای فرهنگی نیز باید پیش از اجرا از نظر تأثیر بر هویت بصری، منظر و معماری برج آزادی ارزیابی شوند؛ چراکه برخی آسیبها جبرانناپذیرند.
به گزارش 24 آنلاین، استقرار کانتینرها، سازههای فلزی و پیکرهای رباتمانند در محوطه برج آزادی اینروزها بحثبرانگیز شده است. این عناصر در قالب رویداد «ایران پیشرو» در پیرامون یکی از مهمترین نمادهای معماری معاصر ایران، که در فهرست میراث ملی نیز ثبت شده است، مستقر شدهاند و بار دیگر این پرسش پیش کشیده است که آیا عرصه یک اثر ملی را میتوان بدون توجه به ویژگیهای تاریخی، معماری و بصری آن به فضای اجرای هر نوع رویدادی تبدیل کرد؟
مسئله فقط برگزاری یک رویداد یا استقرار چند سازه نیست، بلکه چگونگی صیانت از منظر و هویت اثری است که جایگاه آن فراتر از یک فضای معمول شهری است.
تجربه آسیبهای گذشته به این مجموعه نیز نشان میدهد که مداخلات نسنجیده میتوانند پیامدهایی ماندگار داشته باشند؛ موضوعی که ضرورت نظارت میراث فرهنگی و روشن بودن ضوابط استفاده از عرصه و حریم برج آزادی را دوچندان میکند. ایسنا در گفتوگو با احمد محیططباطبایی، تهرانپژوه و از چهرههای شناختهشده میراث فرهنگی، این موضوع را بررسی کرده است.
احمد محیططباطبایی، درباره استقرار این سازهها در میدان آزادی و حریم برج، به ایسنا گفت: برج آزادی که پیش از انقلاب با نام برج شهیاد شناخته میشد، یکی از معدود بناهایی است که پس از ساخت در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید. این برج از چنان ظرفیت و جایگاهی برخوردار است که با تغییر نام از شهیاد به آزادی، به یکی از نمادهای انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی تبدیل شد و همچنان این جایگاه را حفظ کرده است.
محیططباطبایی با اشاره به جایگاه ملی و بینالمللی برج آزادی ادامه داد: این بنا در ردیف برجهای مهم ایران و جهان قرار دارد و به یکی از نمادهای شناختهشده کشور تبدیل شده است؛ بهگونهای که هنگام معرفی ایران در بسیاری از مراجع و فضاهای گردشگری، نام و تصویر برج آزادی در کنار تخت جمشید قرار میگیرد. این موضوع نشاندهنده اهمیت و ظرفیت بالای این مجموعه است.
او با اشاره به کاربریهای پیشبینیشده برای بخشهای داخلی برج آزادی اظهار کرد: این بنا حدود ۱۰ هزار مترمربع فضای زیرزمینی دارد که بخشهایی مانند موزه، فضاهای فرهنگی و نمایشگاهی را دربرمیگیرد. از ابتدا نیز قرار بود این فضاها برای معرفی ایران مورد استفاده قرار گیرند، هرچند در طول سالهای گذشته تغییراتی در شیوه بهرهبرداری از آنها ایجاد شده است.
این پژوهشگر میراث فرهنگی تهران با بیان اینکه برگزاری برخی برنامههای فرهنگی در فضاهای داخلی برج، از جمله کنسرت و تئاتر، از ابتدا در ظرفیتهای کاربری این مجموعه پیشبینی شده بود، افزود: استفاده از این فضاها به شرط آنکه به مجموعه، اصالت و ویژگیهای معماری بنا آسیب وارد نکند، میتواند قابل قبول باشد، اما موضوع عرصه بیرونی برج شرایط متفاوتی دارد.
محیططباطبایی با تفکیک عرصههای مختلف میدان آزادی توضیح داد: فضای بیرونی مجموعه از دو حلقه تشکیل شده است. حلقه نخست، عرصه و محدوده پیرامونی خود برج را دربرمیگیرد و حلقه دوم، بخش بیرونی میدان، مسیر عبور خودروها و فضای سبزی است که مجموعه میدان آزادی را شکل میدهد.
او تأکید کرد: در عرصه داخلی و حلقه نخست پیرامون برج، هیچگونه اقدامی نباید بدون اطلاع و نظر میراث فرهنگی انجام شود. هر فعالیتی که قرار است در این محدوده صورت بگیرد، باید به اطلاع میراث فرهنگی برسد و این دستگاه بهعنوان نهاد ناظر و مسئول حفاظت از هویت اثر، ابعاد مختلف آن را بررسی کند.
این پژوهشگر تهران با این تاکید که در بررسی رویدادهای برگزارشده در عرصه برج، صرفاً موضوع یا عنوان برنامه اهمیت ندارد، گفت: حتی اگر یک رویداد از نظر موضوعی و محتوایی واجد اهمیت و شأن بالایی باشد، باز هم باید تأثیر آن بر منظر و سیمای برج و همچنین مسائل حفاظتی مجموعه بررسی شود. به عبارت دیگر، مهم است که استقرار سازهها و تجهیزات تا چه اندازه با هویت بصری و ویژگیهای معماری این اثر تناسب دارد و آیا آسیبی به آن وارد میکند یا خیر.
او در ادامه با اشاره به تجربه مداخلات گذشته در محوطه برج آزادی و پیامدهای آن اظهار کرد: سالها پیش شهرداری تهران برای بهسازی فضای عرصه برج اقداماتی انجام داد و در جریان این مداخلات، آسیبهایی به مجموعه وارد شد. برای نمونه، در گذشته و در جریان وقایع مرتبط با انقلاب، شعارهایی روی بخشهایی از بنا نوشته شده بود که بعدها شرکت نفت برای پاکسازی آنها از مواد نفتی استفاده شد و این اقدام به کاشیهای بخش بالایی برج آسیب وارد کرد؛ آسیبی که همچنان آثار آن باقی مانده و امکان رفع کامل آن فراهم نشده است.
محیططباطبایی با تأکید بر اینکه هر مداخله نادرست میتواند به مشکلی ماندگار در یک اثر تاریخی تبدیل شود، افزود: تجربه نشان داده است که برخی آسیبها پس از ایجاد، بهسادگی قابل جبران نیستند. بنابراین باید پیش از هر اقدامی، ملاحظات حفاظتی بهطور جدی مورد توجه قرار گیرد.
او در پایان با تأکید بر اینکه برج آزادی تنها یک بنای معماری نیست، گفت: حفاظت از این برج، حفاظت از بخشی از تاریخ انقلاب اسلامی، هویت و خاطره شهری و همچنین حافظه جمعی کشور است. من درباره جزئیات اقدامات اخیر اطلاع دقیقی ندارم، اما هر برنامهای که قرار است در این مجموعه اجرا شود، باید از سوی میراث فرهنگی و با دقت نظر کارشناسی بررسی شود تا مشخص شود از نظر حفاظتی، بصری و منظر شهری چه تأثیری بر برج دارد و آیا به این اثر آسیب میزند یا خیر.
برج آزادی که طراحی و ساخت آن در سال ۱۳۴۹ آغاز شد و در سال ۱۳۵۰ به بهرهبرداری رسید، در ابتدا «شهیاد» نام داشت و پس از انقلاب اسلامی به «آزادی» تغییر نام داد. این بنا در ۲۶ اسفند ۱۳۵۳ با شماره ۱۰۰۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و از آن زمان، در شمار آثار تاریخی و شاخص کشور قرار گرفته است. با توجه به جایگاه ملی این اثر، حفاظت از آن و نظارت بر مداخلات در عرصه و حریم آن، از جمله موضوعاتی است که مسئولیت دستگاه متولی میراث فرهنگی را نیز مطرح میکند.
بر همین اساس، ایسنا برای بررسی ابعاد این مداخلات، روشن شدن ضوابط حاکم بر عرصه و حریم برج آزادی و مشخص شدن موضع متولیان میراث فرهنگی درباره استقرار سازههای جدید در هرصه و حریم این اثر ملی، با علی طلوعی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان تهران، تماس گرفت. او در ابتدا از جزئیات موضوع ابراز بیاطلاعی کرد و پس از درخواست برای بررسی و ارائه توضیحات، اعلام کرد موضوع را پیگیری خواهد کرد؛ با این حال، با وجود پیگیریهای ایسنا، توضیحی از سوی او تا کنون ارائه نشده است.