روایتی متفاوت از دل واقعیت؛ چرا نویسنده «به وقت کشتن مادیان‌ها» سراغ گذشته رفت؟
رمان «به وقت کشتن مادیان‌ها» تلاشی برای پیوند جهان داستان با واقعیت‌های زندگی است؛ نویسنده این اثر با تأکید بر نقش ادبیات در ثبت روایت‌های شفاهی می‌گوید فرصتی برایش فراهم شد تا آنچه در حافظه و روایت‌های مردم جریان دارد، به جهان ادبیات و داستان وارد کند.
به گزارش 24 آنلاین، جلسه نقد و بررسی رمان «به وقت کشتن مادیان‌ها» نوشته علی خوش‌تراش در کتاب‌فروشی نیلوفر لنگرود برگزار شد.
در این برنامه، مریم ورشو -منتقد و روزنامه‌نگار- در تحلیل این اثر گفت: «به وقت کشتن مادیان‌ها» رمانی است چندلایه که نویسنده تلاش کرده هم‌زمان چند کار دشوار را پیش ببرد؛ بازسازی فضای فولکلور گیلانی، بازسازی اسطوره‌های محلی، بازی با زمان و حافظه، و در نهایت پرداختن به موضوع فراموشی تاریخی و جعل روایت از این دست هستند. نتیجه کار متنی است که لحظاتی بسیار قدرتمند و به‌یادماندنی دارد، اما همیشه به مقصد نمی‌رسد؛ به‌ویژه آنجا که از زنان می‌گوید. با این حال، چون کل رمان در الهیات اسطوره‌ای و افسانه‌ای غوطه‌ور است و شخصیت‌ها اساساً پیش از آنکه فرد و دارای ابعاد روان‌شناختی باشند، حامل نیروهای جمعی و حافظه مکان هستند، این ویژگی چندان به‌عنوان ضعف به چشم نمی‌آید. قدرت واقعی کتاب در توانایی‌اش برای کشاندن خواننده به درون یک جهان سینمایی و حسی است. وقتی شروع به خواندن بعضی فصل‌ها می‌کنید، گویی سطر به سطر کتاب را به تماشا نشسته‌اید.
عباس ثابتی -روزنامه‌نگار و نویسنده- نیز به فضای جغرافیایی حاکم بر متن اشاره کرد و گفت: رمان به‌مثابه سندی ادبی از اسطوره‌ها، افسانه‌ها، مناسک و جغرافیای روستاهای گیلان است که توانسته امری قومی را به شکلی فراقومی متبلور کند.
علی تسلیمی -پژوهشگر، منتقد و نویسنده- نیز به واکاوی زوایای مختلف رمان پرداخت. او گفت: ما در این رمان یک صدای مؤلف داریم، یک صدای راوی مستتر و یکی هم راوی آشکار که به‌نوعی مؤلف همان راوی مستتر است. نکته جالب کتاب این است که با اینکه در سراسر رمان آثار فولکلور به‌نحوی گزاره‌گردانی شده و باید در نهایت اثری نوستالژیک باشد، اما اصلاً چیزی گرایش نوستالژیکی در این مورد دیده نمی‌شود. یعنی در آثار معمولاً که فولکلوریک است، گرایش‌های نوستالژیکی دیده می‌شود؛ اما اینجا نویسنده از جریان نوستالژیک بیرون آمده است.
تسلیمی توضیح داد: بنیادگرایی با فاصله، انسان را می‌تواند نجات دهد و نویسنده را از گرایش‌های رمانتیک پرهیز بدهد. در واقع در آثار نوستالژیک بی‌فاصله، یعنی غیرانتقادی، پروانه را مثلاً می‌بینیم که دنبال شمع می‌رود و اگر فاصله‌اش را حفظ نکند، می‌سوزد؛ یا نارسیسوس اگر فاصله‌اش را با تصویر خودش در آب زیاد نکند، کشته می‌شود. نویسنده در اینجا با اینکه از آثار فولکلوریک و نوستالژیک ادای می‌کند و با اینکه آثار فولکلوریک به‌نوعی نوستالژی یک محل، بشر و آستانه است، اما من این بی‌فاصلگی را در این اثر نمی‌بینم؛ با اینکه از پرندگان حرف می‌زند، چیزی اشک‌ریزی برای پرنده ندارد. بی‌طرفانه باورها و افسانه‌ها را بیان می‌کند و در مسائل سیاسی و اصلاحات ارضی و امثال این‌ها قضاوتی انجام نمی‌دهد.
استاد دانشگاه گیلان همچنین گفت: ساخت داستان هم یک‌جور بازگشت به عقب است؛ یعنی ساختار داستان به این صورت نیست که از قبل به جلو حرکت کند، بلکه از جلو به قبل می‌رود. محتوای کل اثر این است که بازگشت به نوستالژی و بنیادگرایی با فاصله است.
محمدحسین‌نژاد -مدرس دانشگاه- نیز در این برنامه درباره ویژگی چندوجهی نویسنده رمان «به وقت کشتن مادیان‌ها» حرف زد و گفت وجهه شاعری و پژوهشی نویسنده با یکدیگر تلفیق شده‌اند و منطق روایت را شکل داده‌اند.
در ادامه این مراسم، علی خوش‌تراش -نویسنده رمان «به وقت کشتن مادیان‌ها»- نیز گفت: هنگام پژوهش‌هایم در حوزه مردم‌شناسی و درگیری‌هایی که با جهان زیستم داشتم، موقعیتی برای نوشتن این رمان برایم پیش آمد تا بتوانم بین جهان روایی و جهان واقعی ارتباطی برقرار کنم. به نظرم از مهم‌ترین کارکردهای ادبیات این است که روایت‌های شفاهی را مستندسازی کند، مستندسازی حقیقی نه حقوقی؛ زیرا مستندسازی حقوقی این دست روایت‌ها کار مورخان و تاریخ‌نویسان است.
او در ادامه به اهمیت روایت‌ها و سابقه تاریخی روایت‌نویسی‌ها اشاره کرد و گفت: خیلی صریح بگویم، استنباط ما از ماهیت تاریخ به‌عنوان یک ژانر، استنباط چندان درستی نیست. در واقع ما تاریخ نداریم، ما تاریخ ادبیات داریم؛ یعنی هر نقدی که می‌خواهیم به تاریخ بزنیم، باید از دروازه ادبیات و تاریخ ادبیات فارسی بزنیم. به عنوان مثال، وقتی به هفتصد و هشتصد سال پیش برمی‌گردیم، می‌بینیم بزرگانی چون سعدی، مولوی، حافظ... برابر ما ظاهر می‌شوند و نشانی از سیاستمداران، حکام و پادشاهان نیست. پس بی‌راه نیست بگویم ما تا به امروز تاریخمان را از منظر تاریخ ادبیات می‌دهیم.
او با اشاره به ژانر تاریخ در دوران معاصر گفت: دوران معاصر مصادف شد با توسعه ناقص؛ توسعه ناقص همه چیز ما را تحت تأثیر خود قرار داد، هویت ما را مخدوش کرد، حافظه ما را تقریباً نابود کرد و تاریخ فیک را به خوردمان داد.»
رمان «به وقت کشتن مادیان‌ها» نوشته علی خوش‌تراش از سوی نشر افکار جدید منتشر شده است.
