امنیت انرژی جهانی رسما وارد مرحله جدیدی شده است؛ این بار با حملات سایبری
اختلالهای سایبری و حوادث مشکوک به حمله سایبری در سه کشتی حامل نفت و گاز، نگرانی درباره آسیبپذیری مسیرهای انتقال انرژی را افزایش دادهاند.
فرانچسکو ساسی در مقالهای با عنوان «جنگ هیبریدی انرژی در دریاهای آزاد و تهدید سایبری تازه علیه کشتیرانی جهانی» این حوادث را نشانه شکلگیری جبههای تازه در منازعات انرژی میداند که در آن عملیات سایبری میتواند بدون درگیری نظامی آشکار، انتقال محمولهها را مختل کند و هزینه قابلتوجهی بر شرکتهای کشتیرانی و کشورهای واردکننده تحمیل کند.
ساسی، استادیار ژئوپلیتیک انرژی در دانشگاه اسلو، روابط میان دولتها، شرکتهای انرژی و بازارهای جهانی را مطالعه میکند و پیشتر نیز در تهیه پژوهشهای مرتبط با امنیت انرژی برای پارلمان و وزارت خارجه ایتالیا مشارکت داشته است. حوزه اصلی کار او امنیت و دیپلماسی انرژی، سرمایهگذاری و تحولات بازار جهانی گاز است.
ساسی در این تحلیل حادثه کشتی «ویویت آفریقا الانجی» را بررسی میکند که که محمولهای از گاز طبیعی مایع آمریکا را برای تخلیه در پایانه آدریاتیک الانجی، نزدیک روویگو در شمال ایتالیا، حمل میکرد.
خدمه کشتی در نیمه نخست شهریور هنگام عبور از مدیترانه و دریای آدریاتیک، دسترسی به بخشی از سامانههای داخلی کنترل و نظارت بر محموله را از دست دادند و این اختلال را بهعنوان یک حمله سایبری احتمالی گزارش کردند. کشتی مدتی در نزدیکی سواحل ایتالیا متوقف ماند، امکان تخلیه محموله فراهم نشد و مسیر آن در ادامه بهسوی بندر آلخسیراس در اسپانیا تغییر کرد.
گارد ساحلی ایتالیا بروز نقص در سامانه نظارت بر پارامترهای محموله را تأیید کرده و منشأ آن را نامشخص دانسته است، در نتیجه سایبریبودن حادثه همچنان در مرحله بررسی قرار دارد. مالک کشتی، شرکت اجارهکننده و نهاد فنی مسئول ایمنی نیز تاکنون عامل یا روش مشخصی برای این اختلال معرفی نکردهاند. گزارش بلومبرگ نیز از یک «حمله سایبری مشکوک» سخن میگوید و انتساب قطعی ارائه نمیکند.
پیشتر هم مقامهای آمریکایی از بررسی دو نفوذ سایبری دیگر در کشتیهای تجاری خبر داده بودند. افبیآی و گارد ساحلی آمریکا در روزهای ۲۱ و ۲۴ اوت وارد دو کشتی خارجی در خلیج مکزیک شدند، زیرا نشانههایی از دسترسی غیرمجاز به شبکههای رایانهای آنها مشاهده شده بود.
یکی از این کشتیها نفتکش «ویال پراسپریتی» بود که از مصر به مقصد گالوستون در ایالت تگزاس حرکت میکرد. برخی گزارشها از اختلال در ارتباطات و احتمال دسترسی مهاجمان به تجهیزات عملیاتی کشتی خبر دادند.
تحلیل ساسی بر این نکته متمرکز است که وابستگی کشتیهای جدید به سامانههای دیجیتال، نوع دیگری از گلوگاه را در داخل خود کشتی ایجاد کرده است. دسترسی مهاجمان به سامانههای ارتباطی، کنترل محموله، ناوبری یا موتور میتواند یک کشتی را از نظر فنی یا مقررات ایمنی از ادامه سفر و تخلیه محموله بازدارد، حتی زمانی که مسیر دریایی و بندر مقصد همچنان باز هستند.
این مسئله در کشتیهای حامل گاز طبیعی مایع حساسیت بیشتری دارد، زیرا گاز در دمای بسیار پایین نگهداری میشود و فشار، دما، تبخیر و عملکرد شیرهای ایمنی به نظارت مداوم نیاز دارند. اختلال در سامانه نظارت میتواند مقامهای بندری و مسئولان کشتی را وادار کند تا زمان بررسی تجهیزات، عملیات تخلیه یا ادامه سفر را متوقف کنند.
سازمان بینالمللی دریانوردی، سامانههای پل فرماندهی، مدیریت محموله، موتور، تأمین برق و کنترل دسترسی را در میان بخشهای آسیبپذیر کشتیها قرار داده است. راهنمای رسمی این سازمان توضیح میدهد که دستکاری، از بین رفتن یا افشای اطلاعات میتواند به اختلال عملیاتی و ایجاد خطرهای ایمنی و امنیتی در کشتیها و بنادر منجر شود.
جنگ هیبریدی مجموعهای از اقدامات نظامی و غیرنظامی را در بر میگیرد که مسئولیت آنها اغلب مبهم میماند و هدفشان ایجاد فشار سیاسی یا اقتصادی بدون پذیرش هزینه یک رویارویی رسمی است. خرابکاری، حمله سایبری، اختلال در ناوبری و عملیات اطلاعاتی میتوانند در چنین چارچوبی به کار گرفته شوند.
ابهام درباره منشأ اختلال، زمان تصمیمگیری را افزایش میدهد، زیرا تشخیص تفاوت میان حمله خارجی، فعالیت یک گروه مستقل و نقص فنی ممکن است هفتهها یا ماهها طول بکشد. شرکت کشتیرانی در این فاصله باید درباره ادامه سفر تصمیم بگیرد، بیمهگر ارزیابی خطر را تغییر دهد و بندر مقصد نیز باید شرایط پذیرش یا تخلیه کشتی را بررسی کند.
ساسی معتقد است که جلوگیری از تحویل یک محموله، افزایش هزینه بیمه، طولانیشدن مسیر و کاهش اعتماد به امنیت کشتیرانی میتواند برای عامل حمله ارزش راهبردی داشته باشد. تحقق چنین اثری به تخریب کامل کشتی وابسته نیست و یک اختلال محدود در سامانههای حساس نیز میتواند پیامدهای اقتصادی ایجاد کند.
این حوادث سایبری در دورهای رخ دادهاند که حملونقل دریایی انرژی بهدلیل جنگ و ناامنی با فشار شدیدی روبهروست. حملات متقابل آمریکا و ایران به کشتیها، محدودیت عبور از تنگه هرمز و تهدید مسیر بابالمندب، تعداد کشتیهای آماده فعالیت در مناطق پرخطر را کاهش دادهاند و هزینه بیمه و حمل را افزایش دادهاند.
بر اساس گزارش رویترز، هزینه حمل نفتکشهای بسیار بزرگ از خلیج عمان به چین در سپتامبر به سطحی بیسابقه رسید. حق بیمه جنگی، محدودشدن شمار کشتیهای در دسترس و خطر حمله فیزیکی در شکلگیری این افزایش نقش داشتهاند.
ساسی حوادث سایبری را لایه دیگری از خطر موجود میداند که میتواند شرکتهای کشتیرانی را به سرمایهگذاری بیشتر در امنیت شبکه، ایجاد پشتیبانهای دستی، خرید پوشش بیمه سایبری و تشکیل تیمهای واکنش اضطراری وادار کند. تکرار این هزینهها در مقیاس وسیعتر میتواند بر قیمت نهایی حمل نفت و گاز اثر بگذارد.
حادثه ویویت آفریقا برای اروپا اهمیت ویژهای دارد، زیرا این کشتی حامل گاز آمریکا برای ایتالیا بود و اروپا پس از کاهش واردات گاز روسیه، سهم گاز طبیعی مایع را در سبد انرژی خود افزایش داده است. محدودیت عرضه از خاورمیانه نیز وابستگی به محمولههای اقیانوس اطلس را بیشتر کرده است.
پایانه آدریاتیک الانجی که قرار بود محموله این کشتی را دریافت کند، در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۴ درصد تقاضای گاز ایتالیا را تأمین کرد و ظرفیت مجاز سالانه آن اکنون بیش از ۱۰ میلیارد مترمکعب است. اطلاعات شرکت بهرهبردار این تأسیسات را سومین نقطه بزرگ ورود گاز به ایتالیا معرفی میکند.
اثرات امنیتی یک محموله تخلیهنشده محدود است و در صورت تکرار حوادث، خارجشدن همزمان چند کشتی از چرخه حمل یا هدفقرارگرفتن پایانهها و شبکههای ساحلی، فشار بر بازار افزایش پیدا میکند.
سطح ذخایر گاز اتحادیه اروپا نیز در مقایسه با سالهای گذشته پایینتر است و کاهش حاشیه اطمینان، اهمیت تداوم واردات الانجی را بیشتر میکند. کمیسیون اروپا در ارزیابی سوم سپتامبر سال جاری اعلام کرد که افزایش ظرفیت واردات، تنوع منابع و کاهش مصرف، توان مقاومت شبکه را بالا برده است و در شرایط فعلی خطر فوری برای امنیت عرضه وجود ندارد. بیانیه کمیسیون اروپا آمادگی اتحادیه برای زمستان را کافی ارزیابی میکند و همزمان پایینبودن نسبی ذخایر را میپذیرد.
