غولهای افـ۳۵ واشنگتن؛ چرا در خاورمیانه فقط رژیم اسرائیل جنگنده گرفت؟
ترکیه از برنامه کنار گذاشته شد، معامله امارات متوقف ماند، درخواست قطر بیپاسخ ماند و عربستان تازه به مرحله مجوز فروش رسیده است.
موافقت وزارت خارجه آمریکا با فروش احتمالی ۴۸ فروند افـ۳۵ به عربستان، بحث قدیمی انتقال پیشرفتهترین جنگنده آمریکایی به کشورهای خاورمیانه را دوباره زنده کرده است. واشنگتن طی سالهای گذشته به چند کشور منطقه برای خرید این هواپیما چراغ سبز نشان داده یا وارد مذاکره شده، اما تا امروز تنها رژیم اسرائیل افـ۳۵ را تحویل گرفته و بهصورت عملیاتی به کار برده است.
این انحصار فقط به خاورمیانه مربوط میشود. آمریکا افـ۳۵ را به کشورهای متعددی در اروپا و آسیا، از جمله بریتانیا، ایتالیا، نروژ، هلند، ژاپن و کره جنوبی تحویل داده است. اما در خاورمیانه، فروش این جنگنده با تعهد قانونی واشنگتن به حفظ برتری نظامی رژیم صهیونیستی اسرائیل، نگرانی از دسترسی چین و روسیه به فناوری آن و محدودیتهای سیاسی کنگره روبهرو بوده است.
رژیم اسرائیل؛ نخستین و تنها دارنده منطقهای
رژیم اشغالگر اسرائیل در مهر ۱۳۸۹ نخستین قرارداد خود را برای خرید ۱۹ فروند افـ۳۵ امضا کرد. دو جنگنده نخست در ۲۲ آذر ۱۳۹۵ وارد پایگاه هوایی نواتیم شدند و تحویل هواپیماهای بعدی نیز ادامه یافت. اسرائیل این جنگنده را «افـ۳۵آی ادیر» نامگذاری کرده است.
مدل تحویلی به نظامیان رژیم اسرائیل تفاوتهایی با نمونه استاندارد صادراتی دارد و امکان استفاده از بخشی از سامانههای ارتباطی، جنگ الکترونیک و تسلیحات ساخت اسرائیل را فراهم میکند. واشنگتن همچنین به رژیم اجازه داده است برخی تجهیزات بومی خود را با این جنگنده هماهنگ کند؛ امتیازی که برای دیگر متقاضیان منطقهای در نظر گرفته نشده است.
در ۱۵ خرداد ۱۴۰۳ نیز قرارداد ایجاد سومین اسکادران افـ۳۵ اسرائیل امضا شد. قرار است تحویل این سفارش از حوالی سال ۱۴۰۷ آغاز شود.
قانون «برتری کیفی نظامی اسرائیل» چیست؟
حفظ «برتری کیفی نظامی اسرائیل» یا QME پیش از آنکه به قانون تبدیل شود، برای چند دهه بخشی از سیاست دولتهای آمریکا بود. مقامهای وزارت خارجه آمریکا گفتهاند رؤسایجمهور این کشور دستکم از دوره رونالد ریگان خود را به حفظ این برتری متعهد میدانستند.
این سیاست در ۲۴ مهر ۱۳۸۷ رسماً وارد قوانین آمریکا شد. در آن روز، جورج دبلیو بوش «قانون عمومی ۱۱۰-۴۲۹» را امضا کرد. این قانون با نام «قانون انتقال شناورهای نیروی دریایی سال ۲۰۰۸» شناخته میشود، اما بخش دوم آن به صادرات تسلیحات آمریکا اختصاص داشت. ماده ۲۰۱ این قانون، دولت را موظف کرد برتری کیفی نظامی اسرائیل را بهطور مستمر ارزیابی کند.
این ماده همزمان بخش ۳۶ «قانون کنترل صادرات تسلیحات» آمریکا را اصلاح کرد. بر اساس متن اصلاحشده، هرگاه دولت آمریکا قصد فروش یا صدور تجهیزات و خدمات دفاعی به کشوری در خاورمیانه غیر از اسرائیل را داشته باشد، گواهی ارائهشده به کنگره باید شامل این تشخیص باشد که معامله پیشنهادی به برتری کیفی نظامی اسرائیل آسیب نمیزند.
خود قانون نیز تعریف مشخصی از «برتری کیفی نظامی» ارائه میدهد. منظور این است که اسرائیل بتواند هر تهدید نظامی متعارف و معتبر را، چه از سوی یک کشور، ائتلافی از کشورها یا بازیگران غیردولتی، شکست دهد و در عین حال تلفات و خسارت محدودی متحمل شود.
برتری مورد نظر قانون همچنین دولت آمریکا را موظف میکند که مجموعه تواناییهای اسرائیل را در نظر بگیرد: شمار و کیفیت تسلیحات، سامانههای فرماندهی و کنترل، ارتباطات، اطلاعات، مراقبت و شناسایی. این تجهیزات و تواناییها باید از نظر فنی برتر از امکانات دولتها یا گروههایی باشند که ممکن است اسرائیل با آنها روبهرو شود.
در عمل، وزارت خارجه آمریکا با هماهنگی وزارت دفاع این ارزیابی را انجام میدهد و نتایج آن در گزارشهای دورهای به کمیته روابط خارجی سنا و کمیته امور خارجی مجلس نمایندگان ارائه میشود. این ارزیابی تنها مقایسه تعداد هواپیماها یا موشکها نیست؛ کیفیت حسگرها، توان جنگ الکترونیک، نوع مهمات، آموزش، شبکههای اطلاعاتی و زمان تحویل نیز در آن نقش دارند.
این قانون لزوماً فروش هر سلاح پیشرفته به کشورهای عربی را ممنوع نمیکند. واشنگتن میتواند یک معامله را بهگونهای تغییر دهد که از نظر دولت آمریکا برتری اسرائیل حفظ شود. برای نمونه، ممکن است نمونه صادراتی یک سلاح قابلیتهای کمتری داشته باشد، برخی مهمات یا سامانههای جنگ الکترونیک از بسته حذف شوند، تحویل آن چند سال به تأخیر بیفتد یا همزمان تجهیزات پیشرفتهتری در اختیار اسرائیل قرار گیرد.
در پرونده افـ۳۵ عربستان نیز همین سازوکار اهمیت دارد. گزارشها حاکی است جنگندههای پیشنهادی برای ریاض قرار نیست تمام قابلیتهای ویژه افـ۳۵آی اسرائیل را داشته باشند. دولت آمریکا نیز در اعلام فروش گفته است معامله پیشنهادی «توازن نظامی منطقه» را تغییر نخواهد داد؛ عبارتی که مستقیماً با الزام حفظ برتری کیفی اسرائیل ارتباط دارد.
ترکیه؛ شریک برنامهای که جنگندهای دریافت نکرد
ترکیه برخلاف کشورهای عربی که در صف اف-۳۵ بودند، خودش از شرکای برنامه افـ۳۵ بود، در تولید قطعات هواپیما مشارکت داشت، برای خرید آن پول پرداخت کرده و خلبانان خود را برای آموزش به آمریکا فرستاده بود.
خرید سامانه پدافند هوایی اسـ۴۰۰ از روسیه سرنوشت معامله را تغییر داد. واشنگتن گفت حضور همزمان افـ۳۵ و اسـ۴۰۰ میتواند به روسیه امکان دهد اطلاعات حساس مربوط به ویژگیهای راداری و عملیاتی جنگنده را جمعآوری کند. در تیر ۱۳۹۸، ترکیه از برنامه کنار گذاشته شد و هواپیماهایی که برای این کشور تولید شده بودند نیز به نیروی هوایی ترکیه تحویل داده نشدند.
آنکارا اعلام کرده بود حدود ۱٫۴ میلیارد دلار برای برنامه پرداخت کرده است و از آن زمان درباره بازپرداخت پول یا یافتن راهحلی جایگزین با واشنگتن مذاکره کرده است.
پرونده ترکیه نشان داد حتی مشارکت در ساخت افـ۳۵ و پرداخت هزینه نیز تحویل آن را تضمین نمیکند.
امارات؛ معاملهای که پس از توافق ابراهیم متوقف شد
امارات متحده عربی نزدیکترین کشور عربی به دریافت افـ۳۵ بود. دولت دونالد ترامپ در ۲۰ آبان ۱۳۹۹، مدت کوتاهی پس از عادیسازی روابط ابوظبی و تلآویو، کنگره را از قصد خود برای فروش حداکثر ۵۰ فروند افـ۳۵ به امارات مطلع کرد.
ارزش بخش مربوط به جنگندهها ۱۰٫۴ میلیارد دلار بود. کل بسته تسلیحاتی، شامل افـ۳۵، پهپادهای MQ-9B و مهمات پیشرفته، حدود ۲۳٫۳۷ میلیارد دلار ارزش داشت. مایک پمپئو، وزیر خارجه وقت آمریکا، این معامله را نتیجه روابط نزدیکتر با امارات و توافق ابراهیم معرفی کرد.
با ورود جو بایدن به کاخ سفید، معامله دوباره بررسی شد. واشنگتن درباره نحوه استفاده از جنگنده، حفاظت از فناوری آن و روابط امارات با چین نگرانی داشت. استفاده ابوظبی از تجهیزات نسل پنجم شرکت هواوی نیز یکی از موضوعات اصلی اختلاف بود.
امارات محدودیتهای عملیاتی و شروط امنیتی آمریکا را مداخله در حاکمیت خود میدانست. ابوظبی سرانجام در ۲۳ آذر ۱۴۰۰ مذاکرات را تعلیق کرد. با وجود آنکه مقامهای اماراتی احتمال بازگشت به گفتوگوها را کاملاً رد نکردند، تا امروز هیچ افـ۳۵ی به این کشور تحویل نشده است.
قطر؛ درخواست رسمی بدون مجوز فروش
قطر در ۱۶ مهر ۱۳۹۹ درخواست رسمی خود را برای خرید افـ۳۵ به آمریکا ارائه کرد. این درخواست اندکی پیش از اعلام معامله احتمالی با امارات مطرح شد، اما واشنگتن آن را به مرحله اطلاعرسانی رسمی به کنگره نرساند.
نگرانی اسرائیل از گسترش افـ۳۵ در میان کشورهای عربی و پیچیدگی روابط قطر با دیگر کشورهای منطقه از موانع این پرونده بود. مقامهای وزارت خارجه آمریکا در سال ۱۴۰۰ تأیید یا رد درخواست قطر را نپذیرفتند و گفتند اطلاعات تازهای برای اعلام ندارند. در نتیجه، پرونده قطر هیچگاه به یک معامله رسمی تبدیل نشد.
عربستان؛ از وعده ترامپ تا مجوز وزارت خارجه
عربستان سالها خواهان دسترسی به جنگندههای رادارگریز آمریکایی بود، اما واشنگتن تا سال ۱۴۰۴ حاضر به اعلام علنی فروش افـ۳۵ به ریاض نشد.
دونالد ترامپ در ۲۶ آبان ۱۴۰۴، یک روز پیش از دیدار محمد بن سلمان در کاخ سفید، گفت آمریکا افـ۳۵ را به عربستان خواهد فروخت. این سخنان یک وعده سیاسی بود و در آن زمان هنوز مجوز رسمی وزارت خارجه یا اطلاعرسانی فروش به کنگره وجود نداشت.
حدود ده ماه بعد، در ۲۶ شهریور ۱۴۰۵، وزارت خارجه آمریکا با فروش احتمالی ۴۸ فروند افـ۳۵ای، ۴۹ موتور، تجهیزات ارتباطی، قطعات یدکی، آموزش و خدمات پشتیبانی به عربستان موافقت کرد. ارزش برآوردی این بسته ۲۴٫۳ میلیارد دلار اعلام شده است.
این اعلام هنوز قرارداد نهایی نیست. کنگره میتواند با معامله مخالفت کند و ریاض و واشنگتن باید درباره حفاظت از فناوری، آموزش، زیرساختهای نگهداری و شرایط استفاده از هواپیما به توافق برسند.
حتی در صورت امضای قرارداد، تحویل جنگندهها چندین سال زمان میبرد. بنابراین عربستان هنوز دومین دارنده افـ۳۵ در خاورمیانه نشده است؛ تنها یک مرحله از مسیری را طی کرده که امارات نیز زمانی به آن رسیده بود.
وعده، مجوز، قرارداد و تحویل
در فروش تسلیحات آمریکایی، ابراز تمایل رئیسجمهور، موافقت وزارت خارجه، امضای قرارداد و تحویل تجهیزات چهار مرحله جداگانهاند. تجربه کشورهای منطقه این تفاوت را نشان میدهد: قطر از درخواست فراتر نرفت، امارات مجوز سیاسی گرفت اما معاملهاش متوقف شد، ترکیه شریک برنامه بود اما کنار گذاشته شد و اسرائیل تنها کشوری است که همه مراحل را طی کرد.
به همین دلیل، اهمیت تصمیم تازه واشنگتن درباره عربستان در حال حاضر بیشتر سیاسی است تا عملیاتی. این تصمیم نشان میدهد آمریکا آماده است انحصار منطقهای اسرائیل بر افـ۳۵ را روی کاغذ پایان دهد؛ اما قانون برتری کیفی نظامی تضمین میکند که حتی در صورت تحویل این جنگندهها، نسخه سعودی و شرایط استفاده از آن نباید برتری نظامی اسرائیل را از میان ببرد.
