«نسخهٔ ۱.۰ شنجن روابط قدرتهای بزرگ»؛ پژوهشگران در لیانهه زائوبائو: اعلامیهٔ صلح چین، آمریکا و روسیه شکل تازهای از رایزنی قدرتهای بزرگ را آغاز کرد، اما سازوکار آن را هنوز باید دید
به گزارش ۲۴ به نقل از لیانهه زائوبائو، این روزنامهٔ سنگاپوری دیدار سهجانبهٔ رهبران چین، آمریکا و روسیه در شنجن و «اعلامیهٔ صلح» آن را از زبان دو پژوهشگر تحلیل کرده است؛ یکی آن را شکل تازهای از رایزنی قدرتهای بزرگ میداند و دیگری میگوید چین «به نظر میرسد» بزرگترین برندهٔ این نشست باشد.
به گزارش ۲۴ به نقل از لیانهه زائوبائو، این روزنامهٔ سنگاپوری در گزارشی به قلم شن زهوی، دیدار سهجانبهٔ رهبران چین، آمریکا و روسیه را که پنجشنبه (۱۹ نوامبر) در ویلای کیلینشان شنجن و در حاشیهٔ نشست اپک برگزار شد، از زبان دو پژوهشگر تحلیل کرده است. به نوشتهٔ این روزنامه، این نخستین دیدار سهجانبهٔ رهبران سه کشور بود که حدود ۹۰ دقیقه طول کشید و برای نخستین بار با یک اعلامیهٔ مشترک همراه شد. متن «اعلامیهٔ صلح» در سه کشور تقریباً یکسان است و تنها ترتیب نامها فرق دارد: چین آن را «اعلامیهٔ صلح رهبران چین، روسیه و آمریکا»، آمریکا «آمریکا، روسیه و چین» و روسیه «روسیه، چین و آمریکا» نامیده است. اعلامیه چهار بند دارد: پیشبرد اصلاح سازمان ملل برای مقابله با چالشهای جهانی؛ افزایش تولید و عرضهٔ فرآوردههای نفتی پالایششده برای حفظ ثبات انرژی؛ تأکید بر اصل رضایت دولتها و مصونیت مقامهای دولتی و مخالفت با سوءاستفادهٔ دیوان بینالمللی کیفری و نهادهای مشابه از صلاحیت قضایی؛ و تکرار اینکه «جنگ هستهای را نمیتوان برد و هرگز نباید جنگید» همراه با گفتوگو دربارهٔ کاهش خطر هستهای و جلوگیری از اشاعه.
جو فنگ، استاد ممتاز دانشگاه نانجینگ و رئیس پیشین دانشکدهٔ روابط بینالملل آن، به زائوبائو گفت با وجود ادامهٔ رقابت راهبردی، از جمله جنگ فناوری چین و آمریکا، همین که رهبران حاضرند دربارهٔ جنگ و صلح و حکمرانی جهانی بنشینند و گفتوگو کنند، پیشرفت مهمی است. به گفتهٔ او این نشست را نباید «یالتای ۲.۰» یعنی تقسیم حوزههای نفوذ میان قدرتها دانست، بلکه شکل تازهای از رایزنی قدرتهای بزرگ است که میتوان آن را «نسخهٔ ۱.۰ شنجن روابط قدرتهای بزرگ» نامید. جو فنگ همچنین گفت اعلامیه فعلاً بیشتر اجماعی در سطح اصول است و «کلید در اجراست». به گفتهٔ او اگر سه کشور بتوانند به کاهش تنش در وضعیت ایران کمک کنند و جنگ اوکراین را بهطور مؤثر مهار کنند، رهبران ممکن است در آینده شانس دریافت جایزهٔ صلح نوبل را داشته باشند؛ اما اینکه این الگو تا کجا پیش برود، قابل پیشبینی نیست، چون تحولات سیاست داخلی آمریکا و روسیه و تغییر رهبران ممکن است بر تداوم سیاست خارجی اثر بگذارد.
زائوبائو به نقل از رویترز افزوده است که پوتین پس از نشست گفت هدف بلندپروازانهای تعیین نشده، تصمیمها سازوکار اجرای الزامآور ندارند و سه کشور بر سر برگزاری منظم چنین دیدارهایی هم توافق نکردهاند؛ به تعبیر روزنامه، این نشان میدهد گفتوگوی سهجانبه هنوز به سازوکاری ثابت تبدیل نشده است.
لی لیانگفوک، پژوهشگر ارشد وابسته در مؤسسهٔ یوسف اسحاق (ISEAS) سنگاپور، معتقد است چین «به نظر میرسد» بزرگترین برندهٔ این نشست باشد: فراهم کردن نخستین گردهمایی سهجانبه و صدور اعلامیهٔ مشترک، جایگاه چین را بهعنوان بازیگر راهبردی مهم جهانی برجسته میکند و تصویر بینالمللی آن را بهعنوان رقیب راهبردی اصلی آمریکا تقویت میکند. به تحلیل او، بند اصلاح سازمان ملل خواست چین برای حفظ جایگاه محوری سازمان ملل و افزایش نمایندگی جنوب جهانی را بازتاب میدهد و نشان میدهد سه کشور قصد ساختن سازوکاری جایگزین نظام موجود را ندارند. بند انرژی با منافع روسیه در گسترش صادرات، منافع آمریکا در حفظ صنعت انرژی و مزیت ظرفیت پالایشی چین جور درمیآید و ادامهٔ مسیر همکاری پیشین آمریکا و روسیه است؛ به گفتهٔ او «این احتمالاً همان چیزی است که ترامپ بیش از همه میخواست». بند مصونیت مقامها و دیوان بینالمللی کیفری به نگرانی سه کشور دربارهٔ مرزهای صلاحیت نهادهای قضایی بینالمللی و نیز به دغدغهٔ شخصی رهبرانی مانند پوتین مربوط است، اما اعلامیه از نظر حقوقی نمیتواند صلاحیت این دیوان را لغو کند. دربارهٔ خطر هستهای، او میگوید چون زرادخانهٔ چین هنوز فاصلهٔ آشکاری با آمریکا و روسیه دارد، پکن با پیوستن به مذاکرات کاهش تسلیحات راهبردی آمریکا و روسیه موافقت نکرده و سه کشور تنها بر اصل گفتوگو توافق کردهاند؛ این «به معنای تعهد چین به کاهش زرادخانهٔ هستهایاش نیست».
لی لیانگفوک تأکید میکند هماهنگی سهجانبه جای روابط دوجانبه را نمیگیرد و دیدارهای دوجانبه همچنان راه اصلی حل اختلافهاست. به گفتهٔ او ترامپ میخواهد روابط آمریکا و روسیه را نزدیکتر کند تا وابستگی پوتین به چین کم شود و روسیه، ضعیفترین طرف این سه، امیدوار است با گفتوگوی مستقیم پوتین و ترامپ در مذاکرات بعدی دربارهٔ اوکراین اهرم بیشتری به دست آورد. او جمعبندی میکند که حفظ روابط خوب میان سه قدرت به ثبات بینالمللی کمک میکند، اما آنها همچنان رقیب راهبردیاند، در بسیاری از مسائل اختلاف دارند و اعتماد متقابلشان باید تقویت شود؛ بنابراین هماهنگی سهجانبه در کوتاهمدت نمیتواند جای سازمان ملل و دیگر نهادهای بینالمللی موجود را بگیرد یا شیوهٔ ادارهٔ امور بینالملل را از بنیاد تغییر دهد.