چرا انسان مدرن به صنایع‌دستی پناه می‌برد؟
یک پژوهشگر صنایع دستی معتقد است در روزگاری که سرعت، فناوری‌های دیجیتال و هوش مصنوعی بخش بزرگی از زندگی انسان را دربرگرفته‌اند، فعالیت‌های دست‌محور بار دیگر جذابیت پیدا کرده‌اند؛ پژوهش‌ها نیز از ارتباط مشارکت در فعالیت‌های هنری و صنایع‌دستی با افزایش شادی، رضایت از زندگی و بهزیستی ذهنی حکایت دارند.
به گزارش 24 آنلاین، حجت‌اله مرادخانی، پژوهشگر صنایع دستی و مدرس دانشگاه، در یادداشتی با عنوان «چرا مغز مدرن به صنایع دستی پناه می‌برد؟» که در اختیار ایسنا گذاشت، به بررسی تأثیر فعالیت‌های هنری و دست‌محور بر سلامت روان و بهزیستی ذهنی انسان معاصر پرداخته و با اشاره به نتایج پژوهش‌های جدید، صنایع‌دستی را فراتر از یک فعالیت هنری و اقتصادی، فرصتی برای بازیابی آرامش، تمرکز و تجربه زیستن در جهان پرشتاب و دیجیتال امروز دانسته است.
در متن این یادداشت آمده است:
«در مکتوبات رایج مربوط به صنایع دستی، اغلب بر ظرفیت‌های این هنرصنعت اصیل ایرانی در توسعه اقتصادی و اجتماعی، توانمندسازی زنان و روستاییان، رشد صادرات غیرنفتی و ایجاد اشتغال و در مواردی بر ویژگی‌های هویتی، هنری و فرهنگی آن تأکید می‌شود. این در حالی است که یافته‌های پژوهشی در سال‌های اخیر توجه خاصی به جنبه‌های سلامت‌محور صنایع دستی داشته و به آن پرداخته‌اند. وجهی کمتر دیده‌شده از صنایع دستی که به نسبت میان مشارکت در فعالیت‌های هنری و دستی و بهزیستی روانی انسان می‌پردازد. مقوله‌ای بسیار مهم و کاربردی که با وجود رشد ادبیات تخصصی آن در مراکز علمی و پژوهشی دنیا، در کشور ما همچنان مغفول مانده و کمتر مطالعه و پژوهشی به آن اختصاص پیدا کرده است. با توجه به گرایش چشمگیر جوامع توسعه یافته به یادگیری فعالیت‌های مبتنی بر مهارت‌های دستی و سوق دادن شهروندانشان در سنین بازنشستگی و میان‌سالی به اینگونه فعالیت‌ها، پرسشی که مطرح می‌شود این است که چرا در دوره‌ای که بخش بزرگی از زندگی انسان در جهان دیجیتال، برخط و الگوریتمی جریان دارد، فعالیت‌هایی که با دست، ماده، تکرار و زمان سروکار دارند دوباره جذاب شده‌اند؟
در عصر پرشتاب کنونی فناوری‌های دیجیتال، شیوه کار، ارتباطات فردی و حتی تجربیات روزمره انسان را متحول کرده‌اند. بخش قابل توجهی از فعالیت‌های روزمره ما در محیط‌هایی انجام می‌شود که در آن تصویر جای ماده، سرعت جای درنگ و پاسخ فوری جای تامل و فرایند تدریجی را گرفته است. در چنین شرایطی، بازگشت به فعالیت‌هایی که مستلزم حضور فیزیکی، تمرکز، تکرار، لمس ماده و خلق یک محصول ملموس هستند، می‌تواند کارکردهای جدید و معنای تازه‌ای پیدا کند. البته نمی‌توان این وضعیت را تنها به اضطراب ناشی از تسلط فناوری فروکاست؛ چراکه شواهد موجود بیانگر آن است که فعالیت‌های صنایع‌دستی و هنری می‌توانند در کنار زندگی دیجیتال، نوع متفاوتی از تجربه زیسته و بهزیستی ذهنی را برای افراد فراهم آورد. بنابراین گرایش انسان عصر تکنولوژی به صنایع دستی و مهارت‌های دست‌محور تنها ناشی از نوستالژی یا بازگشت رمانتیک به گذشته نیست، بلکه بیانگر یک واقعیت جاری و نیاز حیاتی زندگی انسان امروز برای مواجهه با همهمه فناوری‌های دیجیتال و راهکاری برای برون‌رفت از مشکلات ناشی از آن است.
یکی از شواهد موجود، پژوهشی است که در سال ۲۰۲۴ توسط پژوهشگران دانشگاه Anglia Ruskin University (ARU) منتشر شد. این پژوهش با بررسی داده‌های به دست آمده از ۷۱۸۲ فرد بزرگسال ساکن انگلستان که در پیمایش ملی Taking Part در سال‌های ۲۰۱۹–۲۰۲۰ شرکت کرده بودند، رابطه مشارکت در فعالیت‌های “خلق هنری و صنایع دستی” با بهزیستی ذهنی و تنهایی را بررسی کرده است. فعالیت‌هایی مانند سفالگری، طراحی و نقاشی، بافندگی، خیاطی و قلاب‌بافی در دامنه این پژوهش قرار داشتند. پژوهشگران این دانشگاه بررسی کردند که آیا مشارکت در این فعالیت‌ها، فراتر از متغیرهای جمعیت‌شناختی و اجتماعی شناخته‌شده، می‌تواند برخی مؤلفه‌های بهزیستی ذهنی را بهبود ببخشد؟ نتایج این پژوهش نشان داد افرادی که در فعالیت‌های هنری و صنایع دستی مشارکت داشتند، به‌طور معناداری رضایت بیشتری از زندگی، احساس بهتری از ارزشمند بودن زندگی و سطح بالاتری از شادی را گزارش کردند. نکته مهم آن بود که این نتایج پس از در نظر گرفتن عواملی مانند سن، جنسیت، وضعیت سلامت، وضعیت اشتغال و میزان محرومیت اجتماعی ـ اقتصادی همچنان مشاهده شد. به عبارت دیگر، مشارکت در فعالیت‌های هنری و صنایع دستی صرفاً بازتابی از وضعیت اقتصادی خوب یا داشتن شغل نبود و مشخصا ارتباط مستقلی با مؤلفه‌های بهزیستی ذهنی داشت.
اما شاید اهمیت این پژوهش‌ها و دیگر مطالعات مشابه آن تنها در اعداد و شاخص‌های بهزیستی به دست آمده نباشد؛ چراکه صنایع‌دستی فقط چیزی نیست که انسان مدرن آن را می‌سازد، بلکه فرصتی است که به او امکان دهد برای مدتی از وضعیت پرتنش و هیاهوی امروز فاصله بگیرد و دوباره وارد وضعیت تجربه کردن و تمرکز شود. در جهانی که بخش بزرگی از فعالیت‌های روزمره از طریق صفحه نمایش موبایل و لپ‌تاپ و الگوریتم‌های دیجیتال انجام می‌شود، کار با ماده و خلق یک شیء ملموس می‌تواند تجربه‌ای متفاوت از حس بودن را فراهم کند؛ تجربه‌ای که در آن دست، چشم، ذهن و زمان دوباره در یک فعالیت مشترک و هماهنگ قرار می‌گیرند.
این شرایط مطلوب در خودِ فرایند ساختن یک اثر صنایع‌دستی وجود دارد. در بسیاری از فعالیت‌های دستی، نتیجه فوراً به دست نمی‌آید، بلکه طی یک فرایند مشخص؛ یعنی بعد از انتخاب ماده، باید آن‌را لمس کرد، آزمایش کرد، اصلاح کرد، تکرار کرد و منتظر ماند. همین تأخیر میان آغاز و نتیجه کار، در تضاد با منطق بسیاری از فعالیت‌های دیجیتال امروز است که در آنها یک کلیک می‌تواند پاسخ فوری ایجاد کند، اتفاقی که ذهن انسان امروز را بد عادت و عجول کرده است. صنایع‌دستی از این نظر، فقط تولید یک شیء نیست، بلکه نوعی تجربه مواجهه با زمان است. فرد در فرایند ساخت، با محدودیت ماده، مقاومت ابزار و امکان خطا مواجه می‌شود و همین مواجهه می‌تواند او را از مصرف‌کننده منفعل به مشارکت‌کننده و سازنده فعال تبدیل کند.
از سوی دیگر، محصول دست‌ساز برخلاف بسیاری از محصولات صنعتی، حامل ردّ فرایند تولید است و ناهمواری کوچک، تفاوت بافت، تغییر ظریف رنگ یا نشانه‌ای از حرکت دست، بخشی از هویت آن محصول می‌شود. در دوره‌ای که هوش مصنوعی و فناوری‌های تولید دیجیتال می‌توانند تصاویر، نوشته‌ها و اشیای پیچیده را با سرعت زیادی تولید کنند، رد دست انسان ارزش فرهنگی و عاطفی متفاوتی پیدا می‌کند. بر اساس همین ویژگی محصول صنایع دستی دیگر فقط محدود به ماده، زیبایی و کارکرد نیست، بلکه هویت، مهارت، داستان و حضور انسانی و زمان نیز در آن وجود دارد و به آن ارزش می‌دهد. ارزشی که با وجود توسعه فراگیر فناوری‌ها، همچنان مخاطب داشته و به عنوان یک مزیت رقابتی در بازارهای مختلف مطرح است.
بنابراین توجه دوباره به صنایع دستی در جهان معاصر را دیگر نمی‌توان محدود به بازگشت به گذشته تلقی کرد. بلکه انسان مدرن در تلاش است تا به صنایع دستی پناه ببرد، به این دلیل که آینده بیش از همیشه به تجربه‌هایی انسانی، ملموس، آهسته و معنادار نیاز دارد. در جهانی که ماشین‌ها هر روز بخش بیشتری از محاسبه، تولید و حتی خلق محتوا را بر عهده می‌گیرند، ارزش محصول دست‌ساز و فعالیت مرتبط با آن می‌تواند از کاربرد صرف فراتر رفته و به تجربه حضور، تمرکز، معنا و ارتباط تبدیل شود و در نتیجه برایند آنها، کیفیت زیستن وی ارتقا یابد و بهزیستی روانی و ذهنی او در بطن این همه هیاهو تضمین شود.
شاید به همین دلیل است که ما نیز دیگر صنایع دستی را نباید فقط میراث گذشته بدانیم. اگر گذشته، صنایع دستی را به‌عنوان شیوه‌ای برای خلق اشیا و بازتولید فرهنگ به ما رسانده، جهان معاصر می‌تواند آن را به‌عنوان شیوه‌ای برای تجربه‌کردن زمان، ماده و خویشتن بازتعریف کند. بنابراین مسئله آینده صنایع دستی تنها این نیست که چگونه بازارهای جدید پیدا کند یا چگونه با فناوری‌های نوظهور رقابت کند؛ پرسش عمیق‌تر پیش‌روی ما این است که چگونه می‌تواند در جهانی که انسان در آن بیش از همیشه به سرعت، اتصال و پاسخ فوری دسترسی دارد، تجربه‌ای از مکث، لمس، ساختن و معنا را حفظ کند. شاید پاسخ در فرایند خلق صنایع دستی است که ذهن و دست و معنا در همنشینی زمانمند با یکدیگر در تعامل قرار می‌گیرند و ذهن را به سوی آرامش پایدارتر سوق می‌دهند.
