«دیپلمات»: دیپلماسی رفتوآمدی چین؛ سه فرستادهٔ ویژه، یک پیام میانجیگری
به گزارش ۲۴ به نقل از دیپلمات، تحلیلگر این نشریه مینویسد اعلام ۲ نوامبر سفر فرستادگان ویژهٔ چین به خاورمیانه، آفریقا و شاخ آفریقا هماهنگ و بهموقع بوده و پکن میکوشد خود را میانجی کلیدی نشان دهد؛ نه با فاصلهگرفتن از نقش محدود میانجیگرانهای که با آن راحت است.
به گزارش ۲۴ به نقل از دیپلمات، راهول کاران ردی در مطلب ۱۳ نوامبر که ابتدا در «سازمان پژوهش دربارهٔ چین و آسیا» (ORCA) منتشر شده و با اجازه بازنشر شده است، مینویسد فرستادگان ویژهٔ چین در خاورمیانه، آفریقا و شاخ آفریقا پیام راهبردی مشترکی به پایتختهای منطقه میرسانند: چین جایگاهی ماندگار در معماری امنیتی و اقتصادی این مناطق دارد. به نوشتهٔ او وزارت خارجهٔ چین ۲ نوامبر اعلام کرد این فرستادگان به مناطق مربوط خواهند رفت؛ اعلامی که آن را هماهنگ و بهموقع میداند. همان روز سلطان عمان سفر تاریخی به چین داشت که به گفتهٔ نویسنده نخستین سفر از زمان برقراری روابط دیپلماتیک بود و وانگ یی، وزیر خارجهٔ چین، در پکن با مقامهای ارشد امنیت ملی ایران و عربستان سعودی دیدار کرد. سپس فعالیت دیپلماتیک شتاب گرفت: ژای جون، فرستادهٔ ویژه برای خاورمیانه، در تهران با مقامها دیدار کرد؛ لیو شیانفا، فرستادهٔ ویژه برای آفریقا، به وزیر خارجهٔ اتیوپی سر زد؛ و هو چانگچون، فرستادهٔ ویژه برای شاخ آفریقا، با رئیسجمهور اریتره دیدار کرد. جمعاً فرستادگان در اوایل تا نیمهٔ نوامبر از هفت کشور دیدن کردند: ایران، عمان و عربستان (ژای)؛ اتیوپی، جیبوتی و مصر (لیو)؛ و اریتره (هو).
زمانبندی پس از انتخابات و نقش محدود میانجی
ردی مینویسد همزمانی این دیپلماسی با انتخابات میاندورهای آمریکا و انتخابات پارلمانی رژیم صهیونیستی «اتفاقی نیست». به ارزیابی او انتظار میرود این نتایج مواضع چانهزنی رژیم صهیونیستی و آمریکا را تغییر دهد و «شاید» به حل سیاسی درگیری با ایران بینجامد؛ و پکن فرستادگان را فرستاده تا بهصورت فرصتطلبانه خود را میانجی کلیدی صلح نشان دهد. در هسته، چین همچنان به تسهیل حل درگیری، حفظ منافع اقتصادی و نمایش تصویری از بازیگری پاسخگو و مسئولیتپذیر علاقهمند است. به نوشتهٔ او این موج دیپلماسی رفتوآمدی فاصلهگرفتن از «نقش محدود میانجی»ای نیست که پکن با آن راحت است، بلکه سازوکاری است برای حفظ توازن راهبردی در روابط و نشاندادن پکن بهعنوان واسطهای قابل اتکا با نفع در ثبات.
به گفتهٔ ردی، پکن انتظار دارد نتایج انتخاباتی در آمریکا و رژیم صهیونیستی فشار بیشتری برای پایاندادن به درگیری یا دستکم بازنگری در مواضع کنونی بیاورد. «این امکان هم هست» که کشمکش داخلی در حزب جمهوریخواه آمریکا به بیتصمیمی و فلج سیاستگذاری بینجامد؛ هر یک از این دو سناریو را روزنهای برای تقویت نقش پکن بهعنوان واسطهای قابل اتکا میداند که به گفتوگو فرامیخواند. اشارهٔ وانگ یی به معاون مشاور امنیت ملی عربستان که «منطقه بار دیگر در نقطهٔ حساسی میان جنگ و صلح قرار دارد» از نظر نویسنده نشان میدهد چین این فاصلهٔ زمانی را فرصت میبیند. در عین حال، فرستادگان با تکرار طرحهای مورد حمایت چین، نگرانی پکن از کنارگذاشتهشدن از هر نتیجهٔ مذاکرهای در درگیری ایران، رژیم صهیونیستی و آمریکا را بازتاب دادهاند. مأموریت آنها برای پیشبرد ابتکارهای پیشنهادی شی جینپینگ، از جمله «چشمانداز صلح و توسعه در شاخ آفریقا» و «طرح چهاربندی برای پیشبرد صلح و ثبات در خاورمیانه»، از دید او نشانهای است که سهم چین در فرایند به اندازهٔ حفظ نفوذ بر نتیجه اهمیت دارد.
کریدور انرژی از خلیج فارس تا شاخ آفریقا
ردی یادآوری میکند منافع اقتصادی و انرژی قابلتوجهی در میان است. به نوشتهٔ او سفرهای هماهنگ فرستادگان یک کریدور بههمپیوسته را از خلیج فارس و دریای سرخ تا شاخ آفریقا در بر میگیرد؛ منطقهای که بخش عمدهٔ واردات انرژی چین از آن میگذرد و برای امنیت اقتصادی چین در آستانهٔ ورود به دورهٔ برنامهٔ پنجسالهٔ پانزدهم پیامدهای بزرگی دارد. چین این مناطق را بههمپیوسته میبیند و یک نقطهٔ اشتعال یا اثر سرایت در یک بخش، جریان تجارت و انرژی را برای بخشهای دیگر آسیبپذیر میکند. در همین چارچوب، دیدار ژای جون در تهران شامل ارزیابی وضعیت یمن هم بوده که به نوشتهٔ نویسنده این ظرفیت را نشان داده که بسیار زیانبارتر از انتظار ریاض باشد.
میانجیگری، بریکس ۲۰۲۷ و کاهش ریسک
به ارزیابی ردی، پکن نقش واسطهای معتبر را میسازد که با ارائهٔ «مساعی جمیله» گفتوگو را تسهیل کند؛ از یک سو با عرضهٔ میانجیگری بهعنوان کالای عمومی جهانی در زیرمنطقهها اعتبار میگیرد و از سوی دیگر با حفظ رابطهٔ خوب با همهٔ طرفها توازن راهبردی روابطش را نگه میدارد. اما آیا چین میتواند طرفهای درگیر را به پذیرش وضع موجود یا دادن امتیاز وادارد؟ نویسنده میگوید پکن نقش خود را اینگونه تعریف نمیکند و «ممکن است» چندان مایل نباشد سرمایهٔ سیاسیاش را برای ایجاد خروجی آبرومندانه برای آمریکا هزینه کند. بخش مهمی از پیام این کشور به جنوب جهانی، به نوشتهٔ او، نشاندادن تصویری قابل اتکا و غیرمداخلهگر است در برابر آمریکا بهعنوان شریکی غیرقابل اتکا و ناسازگار؛ نوسان موضع دونالد ترامپ دربارهٔ درگیری ایران نیز به پکن فرصت داده لحن مناسب را در ارتباطات راهبردیاش انتخاب کند. در عین حال چین نوسان و نااطمینانی محیط خارجی را برای برنامهریزی سیاست و توسعهٔ اقتصادی داخلی برجسته کرده و مایل است در نگاه مخاطب داخلی نیز بهعنوان کاهندهٔ این شوکهای خارجی دیده شود.
ردی مینویسد این دیپلماسی رفتوآمدی با ابتکار امنیت جهانی نیز همراستاست، چون زبان و اصول مورد حمایت چین را در رفتار هنجاری و نهادی منطقه مینشاند. چین در ۲۰۲۷ رئیس بریکس خواهد بود و بهدستآوردن بیانیه یا اجماع مشترک «دستکم دشوار خواهد بود»؛ نشانهاش را تلاش سنگین دهلینو برای گرفتن بیانیهٔ مشترک در اجلاس بریکس ۲۰۲۶ میداند. در این زمینه، «یک توضیح» برای این رفتوآمدها آن است که چین زمینه را برای نتایج مطلوب در اجلاس بریکس ۲۰۲۷ میچیند. در نهایت، انتظار پکن از این دور دیپلماسی رفتوآمدی را «کاهش ریسک» میداند: جلوگیری از تشدید بیشتر و حفظ منافع بههمپیوستهٔ اقتصادی و انرژی در منطقه. به نوشتهٔ او پکن از شرکای منطقهای انتظار عمل متقابل دارد، از جمله پذیرش بیشتر ابتکارهای دیپلماتیکاش، حمایت از اصول مرجح امنیت منطقهای، و همسویی در منافع ملی محوری. پیام را چنین جمع میبندد: پکن قصد دارد متعهد، درگیر و بانفوذ باقی بماند.