سه پژوهشگر چینی: «شنژن یالتا نیست»؛ چین تقریباً دلیلی برای استقبال از «یالتای جدید» ندارد

به گزارش ۲۴ به نقل از چاینا-یو‌اس فوکوس، در آستانهٔ نشست رهبران اپک در شنژن، دا وی، شائو یوچوئن و جائو لونگ در تازه‌ترین قسمت پادکست «چشم‌انداز چین» (Sinopinion) مرکز مطالعات امنیت و استراتژی بین‌الملل دانشگاه تسینگهوا به رابطهٔ در حال تحول چین، آمریکا و روسیه پرداختند. این وب‌سایت متن گفت‌وگو را، که برای وضوح اندکی ویرایش شده، در ۱۳ نوامبر منتشر کرده است. دا وی، مدیر این مرکز و استاد روابط بین‌الملل دانشگاه تسینگهوا که برنامه را از پکن اجرا می‌کند، می‌گوید در این مرحله نمی‌توان مطمئن بود که دیدار رهبران سه کشور در شنژن واقعاً برگزار شود؛ با این حال می‌توان دربارهٔ این رابطهٔ سه‌جانبه و معنای آن برای آیندهٔ نظم بین‌المللی سخن گفت. شائو یوچوئن، رئیس مؤسسهٔ مطالعات تایوان، هنگ‌کنگ و ماکائو در پژوهشگاه مطالعات بین‌المللی شانگهای، پژوهشگر مرکز مطالعات آمریکا و مجری مشترک برنامه، و همکار او جائو لونگ، رئیس مؤسسهٔ مطالعات استراتژی و امنیت بین‌الملل همان پژوهشگاه و پژوهشگر ارشد، در گفت‌وگو حضور دارند.

مثلث راهبردی، ابزار است نه الگو

جائو لونگ می‌گوید «مثلث راهبردی» همچنان به‌عنوان ابزار تحلیل مفید است، اما اگر آن را الگوی آمادهٔ تفسیر روابط بین‌الملل امروز بدانیم به‌آسانی گمراه‌کننده می‌شود، چون منطق کلی این چارچوب از بنیاد تغییر کرده است. او ترجیح می‌دهد به‌جای «مثلث» از «تعامل سه‌جانبه» سخن بگوید. به گفتهٔ او اگر از امکان دیدار سه‌جانبهٔ رهبران حرف باشد، مایل است آن را «تعامل سه‌جانبهٔ کارکردی» توصیف کند، «نه استفاده از یک طرف برای مهار طرف دیگر». دربارهٔ بحث «نیکسون معکوس» نیز می‌گوید این ایده از سال گذشته کاملاً از میان نرفته، اما پایهٔ روابط چین و روسیه دست‌کم گرفته شده است. حتی اگر ترامپ و پوتین به سازشی برسند، اختلاف‌های بنیادی دو طرف در امنیت اروپا و نظم بین‌المللی باقی می‌ماند. تمایز مهم از نگاه او این است که «سازش تاکتیکی برابر با اتحاد راهبردی نیست» و از همین رو راهبرد «نیکسون معکوس» در کوتاه‌مدت و حتی در افقی بلندتر قابل اجرا نیست.

تفاوت با دههٔ ۱۹۷۰ و نیروهای ساختاری ثبات

شائو یوچوئن تفاوت بزرگ با دههٔ ۱۹۷۰ را قدرت جامع چین می‌داند: آن زمان توان چین بسیار کمتر از شوروی و آمریکا بود و امروز چین دومین اقتصاد جهان است. به گفتهٔ او حتی در شرایطی که آمریکا رقابت راهبردی با چین را پیش می‌برد، چین همچنان می‌خواهد با آمریکا در تماس بماند و «آمریکا را تهدید امنیتی برای چین نمی‌داند». دا وی نیز می‌گوید پیچیدگی رابطهٔ چین و آمریکا آشکار است؛ دو طرف به یکدیگر نیاز دارند و هیچ‌یک نمی‌تواند دیگری را کاملاً مغلوب کند. او همواره بر این نظر بوده که نیروهای ساختاری، نه صرفاً ارادهٔ رهبران، رابطه را به‌سوی ثبات می‌رانند: هر دو قدرت نظامی دارای بازدارندگی‌اند و در اقتصاد، در حوزهٔ زنجیره تأمین، آنچه «اختلال متقابل تضمین‌شده» خوانده می‌شود وجود دارد. به گفتهٔ او دو طرف از افت بیشتر رابطه تاب نمی‌آورند و همین زمینهٔ ایدهٔ «ثبات راهبردی سازنده» است.

چرا شنژن «یالتا» نیست

در بحث نگرانی از یک «یالتای جدید» یا ادارهٔ جهان به‌دست قدرت‌های بزرگ، جائو لونگ می‌گوید در مطلبی در سال گذشته نوشته است چین تقریباً هیچ دلیلی برای استقبال از یالتای جدید و تقسیم جهان میان قدرت‌های بزرگ ندارد. به گفتهٔ او توسعهٔ چین سخت از جهانی‌شدن، پیوندها و ارتباط با کشورها و گروه‌های گوناگون بهره برده و بازگشت به منطق حوزه‌های نفوذ این شرایط را از میان می‌برد. از نظر تاریخی نیز، به روایت او، چین یکی از طرف‌های اصلی آسیب‌دیده از نظام قدیم یالتا بوده است. دا وی می‌افزاید حتی اگر چین، آمریکا و روسیه بخواهند هم توان سلطه بر نظم بین‌المللی و تقسیم حوزه‌های نفوذ را ندارند. به‌عنوان مثال، پس از جنگ جهانی دوم تولید ناخالص داخلی آمریکا به‌تنهایی حدود نیمی از اقتصاد جهان بود و امروز حتی مجموع سه کشور به آن حجم نمی‌رسد. او در توضیح اشارهٔ جائو لونگ به آسیب چین در کنفرانس ۱۹۴۵ می‌گوید چین از طرف‌های اصلی و از فاتحان جنگ بود، اما آمریکا، شوروی و بریتانیا تصمیم گرفتند امتیازهای ویژهٔ شوروی در شمال شرق چین را احیا کنند و توافق یالتا استقلال عملی مغولستان بیرونی را به رسمیت شناخت، با آنکه دولت وقت چین با آن مخالف بود. به گفتهٔ دا وی چین از تقسیم حوزه‌های نفوذ و زیان منافع طرف سوم آسیب دیده و از همین رو تمایلی به پذیرش هیچ توافق یالتامانند تازه‌ای ندارد.

تماس با طرف‌های درگیر جنگ

دا وی می‌گوید برخی همتایان خارجی دربارهٔ این دیدار احتمالی تردید دارند. علاوه بر نگرانی از معامله‌ای یالتامانند، مطرح می‌کنند که روسیه با اوکراین در جنگ است و آمریکا در خاورمیانه در رویارویی نظامی با ایران قرار دارد؛ پس این سه کشور به چه حقی می‌توانند دربارهٔ مسائل جهانی تصمیم بگیرند. او با این نگاه موافق نیست. به گفتهٔ وی واقعیت این است که دو کشور از این سه در درگیری نظامی‌اند، اما تماس با طرف‌های درگیر همچنان معنا دارد و برای صلح و ثبات مفیدتر است. او می‌پرسد اگر رهبران سه کشور در شنژن گرد هم آیند اما با یکدیگر دیدار و گفت‌وگو نکنند، آیا این به سود صلح بین‌المللی خواهد بود؛ از نظر او گفت‌وگوی رهبران، در قالب دوجانبه یا سه‌جانبه، همان تماس ضروری است.

حوزه‌های هماهنگی و احتیاط دربارهٔ اپک

جائو لونگ می‌گوید سه کشور می‌توانند دربارهٔ چالش‌های جهانی هماهنگی کنند، اما باید احتیاط کرد و انتظارها را پایین آورد، چون در برخی حوزه‌ها اختلاف‌های بنیادی باقی است. حوزه‌هایی که به گفتهٔ او فضای هماهنگی بیشتری دارند عبارت‌اند از مدیریت ریسک، به‌ویژه موضوع هسته‌ای؛ هوش مصنوعی؛ و امنیت انرژی و تاب‌آوری زنجیره تأمین. او تأکید می‌کند انتظار آغاز مذاکرات سه‌جانبهٔ کنترل تسلیحات میان چین و آمریکا و روسیه «واقع‌بینانه نیست»، چون زرادخانهٔ هسته‌ای آمریکا و روسیه بسیار بزرگ‌تر از چین است و مسئولیت اصلی با آن دو است؛ این به معنای کنارماندن چین از بحث ثبات راهبردی نیست و از جمله می‌توان بر این اصل تأکید کرد که «جنگ هسته‌ای را نمی‌توان برد و هرگز نباید آن را آغاز کرد». دا وی حتی از جائو لونگ محتاط‌تر است. به گفتهٔ او رسیدن به توافق‌های پر جزئیات در همهٔ این موضوعات، به‌ویژه در همین نشست اپک، دشوار است؛ تا گشایش نشست کمتر از یک ماه مانده و زمان برای تمهید طولانی کافی نیست. با این حال سه کشور می‌توانند اصولی را از نو تأیید کنند، از جمله پرهیز از به‌کارگیری سلاح هسته‌ای، تعهد به بازماندن آبراهه‌ها و تنگه‌های بین‌المللی، و پایبندی به منع اشاعهٔ هسته‌ای.

آسیب‌پذیری متقابل و فهرست اقدامات ممنوع

دا وی می‌گوید دربارهٔ «ثبات راهبردی سازنده» در روابط چین و آمریکا خود بر این نظر است که نیروی پیش‌برنده بیشتر آسیب‌پذیری متقابل است تا منافع مشترک. شائو یوچوئن نیز موافق است که ثبات رابطه را منافع مشترک نیاورده، بلکه آسیب‌پذیری متقابل آورده است. او دو نگرانی مشخص را نام می‌برد: کاربرد هوش مصنوعی در حوزهٔ نظامی، و استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش آزمایشگاه‌های زیستی. به گفتهٔ او سه کشور در برابر این آسیب‌پذیری شریکند و می‌توانند برای تدوین «فهرست اقدامات ممنوع» بکوشند؛ در غیر این صورت ممکن است بشر با خطر نابودی روبه‌رو شود. او می‌افزاید اگر بخواهند دربارهٔ «کارهایی که نباید کرد» در برخی حوزه‌ها به اجماع برسند، به سازوکار نیاز دارند و می‌توان از گفت‌وگوی مسیر دوم و مسیر یک‌ونیم آغاز کرد، اما باید زود اقدام کرد.