پژوهشگر چینی از درون COP۳۱: «آمریکا آمد، ولی حساب نشد»؛ صندلی خالی واشنگتن و بازی تازه بر سر برق، پول و فناوری پاک
جیا وِیلیه، پژوهشگر چینی توسعهٔ پایدار، در گفتوگو با گوانچا میگوید در COP31 دیگر بحث بر سر «چگونه اجرا کردن» است، اما صندلی دولت فدرال آمریکا خالی ماند و اختلاف بر سر برق، تأمین مالی و گذار عادلانه همچنان پابرجاست.
به گزارش ۲۴ به نقل از گوانچا، جیا وِیلیه، استاد مؤسسهٔ توسعهٔ پایدار دانشگاه تربیت معلم هوجو و پژوهشگر «مرکز پایداری بلندمدت بوداپست»، که خود به آنتالیای ترکیه رفته و نشست COP31 را از نزدیک دیده، در گفتوگو با این وبسایت چینی (۲۲ نوامبر) میگوید آشکارترین تغییر امسال این است که دیگر تقریباً کسی بر سر «اینکه باید اقدام کرد یا نه» بحث نمیکند و تمرکز بر «چگونه اجرا کردن» است. اما به گفتهٔ او همینکه پای اجرا به میان میآید، حسابوکتاب کشورها با هم فرق میکند و امنیت انرژی، رقابتپذیری صنعتی و اهداف اقلیمی در هم گره خوردهاند.
«صندلی آمریکا همچنان خالی است»
به گفتهٔ جیا، «صندلی آمریکا همچنان خالی است». او میگوید دولت کنونی آمریکا در ژانویه از توافق پاریس خارج شد و دولت فدرال برای دومین سال پیاپی هیئت رسمی نفرستاد. با این حال یک هیئت از نمایندگان کنگره به رهبری دموکراتها، از جمله نزدیک به ۲۰ عضو مجلس نمایندگان، و مقامهای ایالتی و محلی که فرماندار کالیفرنیا نمایندهٔ آنها بود، در نشست حاضر بودند.
تعبیر او این است: «میپرسید آمریکا آمد یا نه؟ آمد، ولی حساب نشد. صندلی دولت فدرال خالی است؛ هر قدر هم که کنارش آدم بایستد، کسی روی آن صندلی ننشسته است.» به نظر او فعالیت نمایندگان کنگره و مقامهای ایالتی و محلی، هرچقدر هم پرشور، جای نقش رسمی دولت فدرال در مذاکرات اقلیمی بینالمللی را نمیگیرد.
«حساب انرژی» و هوش مصنوعی
جیا اختلافی را که به گفتهٔ او کمتر دیده میشود، «حساب انرژی» میداند. اروپا حساب میکند مراکز داده چقدر برق سبز لازم دارند. شرکتهای بزرگ آمریکایی حساب میکنند برق کافی هست یا نه و برخی از آنها در فکر افزایش برق گازیاند. همه هوش مصنوعی را توسعه میدهند و هم چشمشان به انتشار کربن است و هم به تأمین برق، ولی این دو حساب هنوز با هم جمع نشده است.
او میافزاید مسیر گذار سبز در کشورهای در حال توسعه همچنان طولانی است: کمبود منابع مالی، کمبود فناوری و ضعف شبکهٔ برق؛ جهان کمِ فناوری پاک ندارد، اما در برخی کشورها این فناوری هنوز به کاهش واقعی انتشار تبدیل نمیشود.
عبور موقت از ۱.۵ درجه
دربارهٔ هدف ۱.۵ درجه، جیا میگوید امسال در آنتالیا تقریباً کسی دیگر بحث نمیکرد که عبور موقت از آن اجتنابناپذیر است. او به «گزارش شکاف انتشار ۲۰۲۶» برنامهٔ محیط زیست سازمان ملل استناد میکند. بر پایهٔ این گزارش، با سیاستهای فعلی گرمایش تا پایان قرن ممکن است به ۲.۸ درجه برسد و حتی با اجرای تعهدات فعلی فقط در حدود ۲.۶ درجه مهار میشود.
به گفتهٔ او در خوشبینانهترین سناریوی عبور، اوج گرمایش باید حدود ۱.۷ تا ۱.۸ درجه مهار شود و تا پیش از سال ۲۱۰۰ به ۱.۵ درجه یا کمتر برگردد؛ احتمال تحقق این مسیر حدود ۵۰ درصد است. جیا از قول آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، نقل میکند که عبور موقت به معنای کنارگذاشتن هدف ۱.۵ درجه نیست و باید دامنه و مدت آن را تا حد ممکن کم کرد.
«برق از کجا میآید؟»
جیا ابتکار «۳۵ تا ۳۵» میزبان ترکی (افزایش سهم برق در مصرف نهایی انرژی جهان از حدود ۲۳ درصد به ۳۵ درصد تا ۲۰۳۵) را از این جهت درست میداند که به جای «چقدر کاهش»، از «با چه جایگزین کنیم» حرف میزند. اما میپرسد «برق از کجا میآید؟» و میگوید اگر برق از زغالسنگ و گاز بیاید، دود اگزوز خودرو فقط به دودکش نیروگاه منتقل میشود.
جیا یادآوری میکند که هان ژنگ در ۱۱ نوامبر در اجلاس رهبران هدفهای چین برای ۲۰۳۰ را مطرح کرد: سهم ۵۰ درصدی تولید برق از منابع غیرفسیلی، و سهم ۳۵ درصدی برق در مصرف نهایی انرژی. به گفتهٔ او این رقم با رقم ترکیه هممعیار نیست، اما همجهت است.
او به تحلیل تازهٔ تحلیلگر ارشد «مرکز پژوهش انرژی و هوای پاک» هم استناد میکند. طبق این تحلیل، انتظار میرود فناوریهای پاک صادراتی چین در ۲۰۲۶ سالانه حدود ۴۵۰ میلیون تن از انتشار دیاکسید کربن در خارج از چین بکاهند. این رقم حدود ۲ درصد انتشار سالانهٔ خارج از چین و نزدیک به انتشار یک سال برزیل است (حدود ۵۰۰ میلیون تن در ۲۰۲۵). از نگاه چرخهٔ عمر، همین صادرات در طول عمر تجهیزات حدود ۸.۴ میلیارد تن از انتشار میکاهد؛ این رقم نسبت به ۶.۸ میلیارد تن در ۲۰۲۵ حدود یکچهارم و نسبت به ۵ میلیارد تن در ۲۰۲۴ حدود دوسوم بیشتر است.
پول، گره اصلی
جیا میگوید پول همچنان گره اصلی است و دستور کار افتتاحیه حدود ۹۰ دقیقه به خاطر اختلاف بر سر تأمین مالی اقلیمی به تأخیر افتاد. به استناد همان گزارش، تأمین مالی عمومی بینالمللی برای سازگاری که در ۲۰۲۴ از کشورهای توسعهیافته به کشورهای در حال توسعه رسید ۲۸.۲ تا ۳۱.۷ میلیارد دلار بود. در مقابل، نیاز این کشورها تا ۲۰۳۵ به ۳۰۵ میلیارد دلار در سال میرسد. به تعبیر او در برابر هر یک دلار نیاز، شاید فقط ۱۰ سنت برسد.
او میافزاید حتی اگر هدف سهبرابرکردن تأمین مالی سازگاری که در COP30 مطرح شد محقق شود، با احتساب تورم فقط ۲۰ تا ۲۹ درصد نیاز را پوشش میدهد. او از قول هیئت چینی میگوید کشورهای توسعهیافته و بانکهای چندجانبهٔ توسعه اکنون رویهم حدود ۱۲۰ میلیارد دلار تأمین میکنند که تا هدف سالانهٔ ۳۰۰ میلیارد دلاری تا ۲۰۳۵ فاصلهٔ زیادی دارد. به گفتهٔ او، پس از خروج آمریکا، اتحادیهٔ اروپا و دیگر کشورهای توسعهیافته هم آمادهٔ پر کردن این شکاف نیستند. جیا همچنین تأکید میکند که کمک بلاعوض و وامهای ترجیحی اصل کار است و وام تجاری «بدهی است، نه کمک».
گذار عادلانه: «هنوز برق نرسیده»
دربارهٔ «گذار عادلانه» میگوید اتحادیهٔ اروپا به خروج زغالسنگ و جابهجایی کارگران فکر میکند، اما گروه آفریقا میگوید «هنوز برق نرسیده، غذا هنوز نپخته». پیشنویس این سازوکار در پایان نیمهٔ نخست مذاکرات فنی هنوز ۴۴ کروشه و ۱۶ دسته گزینهٔ جایگزین داشت. به گفتهٔ او بیش از ۱۲۰ کشور در حال توسعه خواستار سازوکاری با کارکرد واقعیاند، در حالی که ترکیه بیشتر به تجمیع منابع موجود تمایل دارد.
او همکاری جنوب–جنوب را مهم میداند، اما تأکید میکند که این همکاری نباید بهانهای برای شانه خالی کردن کشورهای توسعهیافته از مسئولیت تاریخیشان شود: «مسیرهای همکاری میتواند بیشتر شود، اما مسئولیت قابل انتقال نیست.»
جیا در جمعبندی دربارهٔ پنج تا ده سال آینده خود را «خوشبین محتاط» میداند. به گفتهٔ او ژئوپلیتیک بر همکاری اثر میگذارد و شکاف مالی، موانع تجاری و رقابت فناورانه بهزودی از بین نمیروند، اما گذار انرژی اکنون پایهٔ اقتصادی و فنی محکمی دارد.