«ثبات تابآور» در «عصر سوم هستهای»؛ طرح اندیشکدهٔ شانگهای برای اجرای بند هستهای «بیانیهٔ صلح» سران چین، روسیه و آمریکا
به گزارش ۲۴ به نقل از پنگپای، ژائو لونگ، رئیس مؤسسهٔ راهبرد و امنیت بینالملل در مؤسسهٔ مطالعات بینالمللی شانگهای، در یادداشتی مینویسد «بیانیهٔ صلح سران چین، روسیه و آمریکا» به ثبات راهبردی جهانی و حکمرانی خطر هستهای «نیروی محرکهٔ سیاسی تازهای» داده است.
به گزارش ۲۴ به نقل از پنگپای، ژائو لونگ، رئیس مؤسسهٔ راهبرد و امنیت بینالملل در مؤسسهٔ مطالعات بینالمللی شانگهای، در یادداشتی که ۲۰ نوامبر در این پایگاه منتشر شد، مینویسد «بیانیهٔ صلح سران چین، روسیه و آمریکا» که پس از دیدار ۱۹ نوامبر شی جینپینگ، پوتین و ترامپ در شنجن صادر شد، با تکرار اینکه «جنگ هستهای برنده ندارد و هرگز نباید درگیرد» و با تصریح اینکه سه کشور دربارهٔ کاهش خطر هستهای و جلوگیری از اشاعه گفتوگو خواهند کرد، به ثبات راهبردی جهانی و حکمرانی خطر هستهای «نیروی محرکهٔ سیاسی تازهای» داده است.
به نوشتهٔ او، این اجماع نشان میدهد قدرتهای بزرگ حتی در شرایط تداوم رقابت راهبردی و اختلافات امنیتی هنوز میتوانند بر سر این اصل بنیادین که جنگ هستهای پذیرفتنی نیست به اجماع سیاسی برسند. ژائو از سخنان شی جینپینگ نقل میکند که سلاح هستهای «شمشیر داموکلس» آویخته بر سر بشر است و باید بهطور کامل ممنوع و نابود شود و سرانجام جهانی بدون سلاح هستهای ساخته شود.
به گفتهٔ نویسنده، این اجماع برای حفظ «تابوی هستهای» و جلوگیری از رادیکال شدن سیاستهای بازدارندگی هستهای اهمیت دارد و میتواند توجه جامعهٔ جهانی را به فشار «برخی کشورها» برای پیشبرد رویههایی مانند «بازدارندگی گسترشیافتهٔ مشترک» و «اشاعهٔ هستهای دوستانه» جلب کند.
ژائو استدلال میکند که با توجه به شکافهای نهادی بزرگ در نظام سنتی کنترل تسلیحات، بهجای آنکه از کشورهایی که اندازهٔ زرادخانه، سیاست هستهای و محیط امنیتی راهبردیشان کاملاً متفاوت است خواسته شود به مذاکرات خلع سلاح هستهای بپیوندند، اولویت دادن به کاهش خطر هستهای، ارتباط در بحران و خویشتنداری متقابل «به احتمال بیشتر» میتواند نقطهٔ شروع واقعبینانهٔ ازسرگیری همکاری قدرتهای بزرگ برای ثبات راهبردی باشد.
او تأکید میکند کشورهایی که بزرگترین زرادخانههای هستهای را دارند باید «مسئولیت ویژه و اولویتدار» خود در خلع سلاح را عملاً ادا کنند و دیگر کشورهای دارای سلاح هستهای هم بر پایهٔ مسئولیت و توانایی خود در کاهش خطر و اعتمادسازی مشارکت کنند. به نوشتهٔ او، ارتباط چین، روسیه و آمریکا میتواند نقش مثبتی داشته باشد، اما در پی جایگزینی سازوکار پنج قدرت هستهای، چارچوب پیمان منع اشاعه (NPT) و دیگر ترتیبات همکاری امنیتی چندجانبهٔ باز و فراگیر نیست.
ژائو همچنین مینویسد چین به راهبرد هستهای دفاع از خود و سیاست «عدم استفادهٔ نخست» پایبند است و سازماندهی این دیدار و پیشبرد اجماع سه کشور دربارهٔ ثبات راهبردی و کاهش خطر هستهای، نقش سازندهٔ چین در هماهنگی قدرتهای بزرگ و حفظ صلح و امنیت بینالمللی را نشان میدهد.
بخش دوم این یادداشت گزارش تازهٔ مؤسسهٔ مطالعات بینالمللی شانگهای با عنوان «ثبات تابآور: رویکردی نو برای بازسازی ثبات راهبردی در ‹عصر سوم هستهای›» را معرفی میکند. به گفتهٔ این گزارش، جهان وارد «عصر سوم هستهای» شده است که ویژگیهای برجستهٔ آن چندقطبی شدن آرایش نیروهای هستهای، فراحوزهای شدن رقابت راهبردی و پیچیده شدن انتقال خطر است؛ و تضاد اصلی آن «عدم توازن ساختاری» میان گسترش شتابان خطرهای راهبردی و عقب ماندن نسبی توان حکمرانی امنیت بینالمللی است.
گزارش به پایان اعتبار پیمان «نیو استارت» در فوریهٔ ۲۰۲۶ و گسست بزرگ در نظام کنترل تسلیحات دوجانبهٔ آمریکا و روسیه، لازمالاجرا نشدن پیمان منع جامع آزمایشهای هستهای و اختلافها در روند بازنگری NPT اشاره میکند و میگوید قدرتهای هستهای اصلی نوسازی نیروهای هستهای و تعدیل سیاست بازدارندگی را شتاب دادهاند، خطرهای درگیری منطقهای، بازدارندگی گسترشیافته و اشاعه روی هم انباشته شدهاند، و فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، حملات سایبری، فضا و سلاحهای مافوق صوت زمان تصمیمگیری در بحران را فشرده میکنند و احتمال خطای محاسبهٔ راهبردی، از کنترل خارج شدن فناوری و تشدید درگیری را بالا میبرند. به همین دلیل، به نوشتهٔ گزارش، رویکرد سنتی تکیه بر توازن قوای هستهای، بازدارندگی متقابل و پیمانهای کنترل تسلیحات نمیتواند بهطور کامل با محیط امنیتی چندقطبی، چندحوزهای و بسیار نامطمئن مقابله کند.
گزارش پیشنهاد میکند چارچوب سنتی ثبات راهبردی با «ثبات تابآور» (Resilient Stability) گسترش یابد تا توان نظام امنیت بینالمللی برای جذب شوکهای بیرونی، مهار تشدید بحران و بازگرداندن همکاریهای ضروری بالا برود و ثبات راهبردی از توازن قوای نسبتاً ایستا به حکمرانی پویای خطر تبدیل شود.
این چارچوب سه بُعد دارد: «تابآوری هنجاری» برای حفظ تابوی هستهای، عدم استفادهٔ نخست و منع اشاعه و جلوگیری از پایینتر آمدن آستانهٔ استفاده از سلاح هستهای؛ «تابآوری حکمرانی» برای گسترش دامنهٔ ثبات راهبردی به هوش مصنوعی، امنیت سایبری، فضا، سلاحهای مافوق صوت و سامانههای فرماندهی و کنترل هستهای، بهویژه تضمین اصل «انسان در حلقه»؛ و «تابآوری نهادی» برای حفظ کانالهای ارتباط راهبردی و مدیریت بحران در شرایطی که اعتماد راهبردی کم است و مذاکرات رسمی کنترل تسلیحات با مانع روبهروست، از راه سازوکارهای چندسطحی، غیرانحصاری و مسئلهمحور.
این گزارش به سرپرستی ژائو لونگ و با مشارکت وو چونسی (رئیس مرکز مطالعات آمریکا)، فنگ شوای (معاون مؤسسهٔ حکمرانی جهانی) و شوئه چن و نیو شیائوپینگ (پژوهشگران دستیار مؤسسهٔ راهبرد و امنیت بینالملل) نوشته شده است.