مؤسسهٔ لووی: سقوط ۹۸ درصدیِ گزارششدهٔ صادرات ایتریوم چین به ژاپن نشان میدهد «قدرت نظام صنعتی» پکن چگونه به اهرم نفوذ تبدیل میشود
به گزارش ۲۴ به نقل از مؤسسهٔ لووی، صادرات اکسید ایتریوم چین به ژاپن بنا بر گزارشها در نُه ماه نخست ۲۰۲۶ با سقوط ۹۸ درصدی از ۸۸۷ تن به ۱۸ تن رسیده و یک پژوهشگر میگوید این ارقام «حاکی از محدودیتهای گزینشی عرضه» است.
به گزارش ۲۴ به نقل از مؤسسهٔ لووی، مارینا یوئه ژانگ، دانشیار مؤسسهٔ روابط استرالیا و چین در دانشگاه فناوری سیدنی، در یادداشتی که ۲۰ نوامبر در «اینترپرتر» مؤسسهٔ لووی منتشر شد، مینویسد هر کیلوگرم اکسید ایتریوم در چین حدود ۹ دلار و در اروپا تقریباً ۱۱۵۰ دلار، یعنی بیش از ۱۲۵ برابر، قیمت دارد. به نوشتهٔ او پیش از آنکه پکن کنترل صادرات عناصر خاکی کمیاب را سختتر کند این اختلاف قیمت اندک بود و اکنون بار اصلی این فشار بر دوش ژاپن است. ایتریوم در صنایع پیشرفتهٔ الکترونیک و لیزر و نیز در درمان سرطان به کار میرود.
ژانگ میگوید توکیو این اختلاف قیمت را مشکلی جهانی جلوه داده و مقامهای وزارت اقتصاد، تجارت و صنعت ژاپن گفتهاند صادرات ایتریوم چین متوقف شده و قیمتهای جهانی را بالا برده است. اما به نوشتهٔ او ارقام تجاری روایت هدفمندتری را نشان میدهند: بنا بر گزارشها، صادرات اکسید ایتریوم چین به ژاپن در نُه ماه نخست ۲۰۲۶ با سقوط ۹۸ درصدی از ۸۸۷ تن به تنها ۱۸ تن رسید، در حالی که کل صادرات جهانی چین فقط ۲۶ درصد کاهش یافت و محمولهها به مقصدهای غیر از ژاپن بیش از دو برابر شد. به گفتهٔ او این ناهمخوانی «حاکی از محدودیتهای گزینشی عرضه» است. سازندگان ژاپنی در تکاپوی یافتن منابع جایگزیناند و توکیو از واشنگتن و دیگر متحدان کمک خواسته است.
زمانبندی و تایوان
به نوشتهٔ ژانگ زمانبندی مهم است. چین در آوریل ۲۰۲۵ برای چند عنصر خاکی کمیاب متوسط و سنگین، از جمله ایتریوم، مجوز صادرات را الزامی کرد، اما تنشها پس از آن بالا گرفت که سانائه تاکائیچی، نخستوزیر ژاپن، در نوامبر ۲۰۲۵ گفت محاصرهٔ تایوان از سوی چین در صورتی که با نیروی نظامی همراه باشد میتواند «وضعیت تهدیدکنندهٔ بقا» به شمار آید؛ آستانهای حقوقی که در شرایطی دفاع جمعی از خود را مجاز میکند. پکن این سخنان را عبور از خط قرمز دانست. بنا بر گزارشها محمولههای ایتریوم به ژاپن از دسامبر کاهش یافت، پیش از آنکه چین در ژانویهٔ ۲۰۲۶ صادرات کالاهای دوکاربردی به کاربران نظامی ژاپنی و مصارف مرتبط با امور نظامی را محدود کند. در فوریه هم پکن صادرات به ۲۰ نهاد ژاپنی را ممنوع کرد و ۲۰ نهاد دیگر را زیر نظارت شدیدتر قرار داد.
نویسنده توضیح میدهد که ارزش ایتریوم، برخلاف نئودیمیم و دیسپروزیم که در آهنرباهای دائمی پرقدرت به کار میروند، در سرامیکهای پیشرفته و پوششهای تخصصی است: زیرکونیای پایدارشده با ایتریوم قطعات موتور جت را از گرمای شدید محافظت میکند و ترکیبات ایتریوم تجهیزات نیمهرسانا را در برابر پلاسمای خورنده حفظ میکنند. سازندگان به مقدار نسبتاً کمی از آن نیاز دارند، اما کمبودش میتواند تولید تجهیزاتی به ارزش میلیونها دلار را مختل کند و تأیید مواد جایگزین در کاربردهای هوافضا و نیمهرسانا ممکن است سالها طول بکشد.
به نوشتهٔ او ذخایری بیرون از چین، از جمله در استرالیا، هم وجود دارد، اما جداسازی و پالایش آنها به تخصص و ظرفیت فرآوری ویژهای نیاز دارد که چین طی دههها ساخته است. ژاپن در مواد پیشرفته و ساخت دقیق سرآمد است اما برای فرآوری بالادستی خاکهای کمیاب بهشدت به چین وابسته است؛ چین هم به تجهیزات و مواد تخصصی ژاپنی متکی است، اما در بیشتر حوزهها جایگزین داخلی ساخته است. ژانگ این را «وابستگی متقابل نامتقارن» مینامد.
او یادآوری میکند که این «فیلمنامه» برای توکیو آشناست: در سپتامبر ۲۰۱۰، پس از برخوردی در نزدیکی جزایر مورد مناقشهٔ سنکاکو/دیائویو، ژاپن ناخدای یک قایق ماهیگیری چینی را بازداشت کرد و پس از آن محمولههای خاک کمیاب چین متوقف شد؛ پکن اعمال تحریم را انکار کرد، اما تحلیلی از سازمان همکاری و توسعهٔ اقتصادی بعدها اختلالهایی سازگار با محدودیتهای غیررسمی را شناسایی کرد. ژاپن آن زمان در منابع جایگزین، بهویژه در استرالیا، سرمایهگذاری کرد، بازیافت را گسترش داد و ذخیره ساخت؛ اما به نوشتهٔ ژانگ فشار کنونی محدودیتهای تنوعبخشی را نشان میدهد، چون تأمین مواد معدنی از جای دیگر لزوماً وابستگی به فرآوری چینی را از میان نمیبرد.
«قدرت نظام صنعتی»
ژانگ میگوید برتری چین در جداسازی و پالایش خاکهای کمیاب را اغلب «قدرت میاندستی» مینامند، اما این برتری فراتر از آن است. به نوشتهٔ او کنترلهای صادراتی ۲۰۲۳ چین بر گالیوم و ژرمانیوم نمونهٔ این اهرم گستردهتر است و چین حدود ۹۸ درصد تولید اولیهٔ جهانی گالیوم را در اختیار دارد. او این را «قدرت نظام صنعتی» مینامد: توان اثرگذاری بر تولید جهانی از راه فرآیندهای بههمپیوسته از استخراج بالادستی تا ساخت پاییندستی، نه صرفاً مالکیت ذخایر معدنی یا فناوریهای پیشرو. به گفتهٔ او پکن اعمال این قدرت را بهطور فزاینده نهادینه کرده است: مجوزهای صادراتی، محدودیتهای کاربر نهایی، سهمیههای تولید و ردیابی زنجیرهٔ تأمین که، مانند نظام کنترل صادرات واشنگتن، میتوانند فناوریها، شرکتها و مصارف نهایی خاصی را هدف بگیرند.
به نوشتهٔ ژانگ، اثر این کنترلها به ژاپن محدود نمیماند، چون سازندگان ژاپنی قطعات و مواد حیاتی را برای مصارف صنعتی و دفاعی آمریکا تأمین میکنند. او میگوید بازداشتن ژاپن از مداخلهٔ نظامی در درگیری تایوان اولویتی راهبردی برای پکن است، اما رویارویی مستقیم با ژاپن به دلیل اتحاد امنیتی آمریکا و ژاپن خطر جدی تشدید دارد؛ کنترل مواد معدنی حیاتی «فشاری زیر آستانهٔ درگیری مسلحانه» فراهم میکند و پکن با محدود کردن دسترسی سازندگان ژاپنی به مواد بالادستی «بهطور بالقوه» میتواند زنجیرههای تأمین متحدان را مختل کند. این ابزار به پکن انعطاف هم میدهد تا بدون نیروی نظامی فشار را کم و زیاد کند، اما به نوشتهٔ او اینکه آیا این کار میتواند توکیو را به تعدیل موضعش دربارهٔ تایوان متقاعد کند «نامعلوم است».
شمشیر دولبه
ژانگ در عین حال هشدار میدهد که سلاح کردن زنجیرههای تأمین «میتواند شمشیری دولبه باشد»: «هرچه پکن بیشتر از قدرت نظام صنعتی خود برای اهرم فوری بهره بگیرد، انگیزهٔ کشورهای آسیبدیده برای کاهش وابستگی قویتر میشود.» به نوشتهٔ او این فشار تلاش ژاپن برای تنوعبخشی را تقویت و همکاری امنیت اقتصادی آن با واشنگتن و دیگر متحدان را عمیقتر میکند و «بهطور بالقوه» اهرم چین را در بلندمدت تضعیف میکند.
او در پایان مینویسد برای قدرتهای میانی غنی از منابع مانند استرالیا، رقابت فناوری آمریکا و چین از نیمهرساناهای پیشرفته و هوش مصنوعی پیشرو فراتر رفته و به نهادههای صنعتی این فناوریها رسیده است و «خودمختاری راهبردی کمتر به آنچه زیر زمین است بستگی دارد تا به آنچه یک کشور میتواند با آن انجام دهد».