دونگ شیوچنگ در جیهمیان: اختلال مداوم در تنگهٔ هرمز؛ چین چگونه تأمین نفت و گاز آسیا-اقیانوسیه را پایدار نگه میدارد؟
دونگ شیوچنگ، پژوهشگر چینی حوزهٔ انرژی، در گفتوگو با جیهمیان میگوید آمریکا و ایران وارد «مرحلهٔ اصطکاک پرتکرار و کمشدت» شدهاند و خطر اختلال مداوم در تنگهٔ هرمز، بهعنوان گذرگاه اصلی حمل نفت و گاز جهان، در بلندمدت وجود دارد.
به گزارش ۲۴ به نقل از جیهمیان، دونگ شیوچنگ از پژوهشکدهٔ اقتصاد بینالمللی کربنخنثی چین در دانشگاه اقتصاد و تجارت بینالملل، در گفتوگو با این رسانه (به قلم تیان ههچی، ۱۸ نوامبر؛ بازنشر در وبگاه خبری همین دانشگاه، ۲۰ نوامبر) میگوید آمریکا و ایران وارد «مرحلهٔ اصطکاک پرتکرار و کمشدت» شدهاند و خطر اختلال مداوم در تنگهٔ هرمز، بهعنوان گذرگاه اصلی حمل نفت و گاز جهان، در بلندمدت وجود دارد.
امنیت انرژی در دستور کار اپک
گزارش در آغاز مینویسد نشست غیررسمی رهبران سیوسومین دور اپک قرار بود ۱۸ و ۱۹ نوامبر در شنجن برگزار شود و در پسزمینهٔ اختلال مکرر در تنگهٔ هرمز و آغاز سهمیهبندی اضطراری انرژی در بسیاری از کشورهای آسیا-اقیانوسیه، امنیت انرژی به یکی از اولویتهای مورد توجه رهبران اقتصادهای اپک تبدیل شده است.
به نوشتهٔ گزارش، از فوریهٔ امسال درگیری در خاورمیانه وارد نهمین ماه شده، فضای مهآلود هرمز فروکش نکرده و زنجیرهٔ تأمین آسیا-اقیانوسیه تحت فشار است. گزارش با استناد به سازمان بینالمللی دریانوردی میگوید تا ۱۱ نوامبر ۱۳۴ حادثهٔ تأییدشده در تنگهٔ هرمز و پهنهٔ وسیعتر آبهای خاورمیانه ثبت شده که به مرگ ۲۵ ملوان انجامیده و چند نفر دیگر زخمی یا ناپدید شدهاند.
به نقل از سازمان ملل، اختلال در دریانوردی هزینهٔ انرژی، حملونقل و بیمه را بالا میبرد و در شرایط محدودیت شدید حمل کود، تورم را تشدید و امنیت غذایی را تهدید میکند.
فشار بر هزینهٔ واردات و صنایع پایه
به گفتهٔ دونگ، بسیاری از کشورهای آسیا-اقیانوسیه بهشدت به واردات نفت و گاز خاورمیانه وابستهاند و ناامنی این مسیر کرایهٔ حمل و قیمت نفت را بالا میبرد و نوسان هزینهٔ واردات را تشدید میکند.
او میافزاید در میانمدت و بلندمدت، اصطکاک عادیشده بهآسانی وحشت بازار را برمیانگیزد، ثبات زنجیرهٔ تأمین نفت و گاز را مختل میکند و به صنایع پایهای منطقه مانند صنایع شیمیایی، برق و حملونقل ضربه میزند؛ همزمان آسیا-اقیانوسیه را وادار میکند تنوعبخشی انرژی را شتاب دهد، خرید گاز و نفت خام از منابع غیرخاورمیانهای را گسترش دهد و ذخیرهسازی انرژی و تجدیدپذیرها را سریعتر توسعه دهد.
این پژوهشگر چینی با این حال تأکید میکند: «دورهٔ گذار طولانی است و در کوتاهمدت هنوز رهایی از وابستگی به مسیر خاورمیانه دشوار است و تابآوری امنیت انرژی با آزمونی مداوم روبهروست.»
چین، «متغیر ثباتبخش»
گزارش با استناد به پایش آژانس بینالمللی انرژی و چند نهاد دیگر مینویسد در اوج درگیری، عرضهٔ جهانی نفت یک بار با بزرگترین افت ناگهانی ثبتشده روبهرو شد؛ در ماه مارس عرضه حدود ۱۰ میلیون بشکه در روز کاهش یافت و برنت از حدود ۷۰ دلار در اواخر فوریه تا نزدیک ۱۲۰ دلار بالا رفت. به نوشتهٔ گزارش، آسیا بهعنوان نیروی اصلی واردات نفت خام از مسیر هرمز، مستقیمترین شوک قیمتی را تحمل کرد و در فشار همزمان نوسان شدید قیمت و تنگی عرضهٔ منطقهای، چین در حال ایفای نقش «متغیر ثباتبخش» در بازار جهانی نفت است.
دونگ چین را «سنگ تعادل کشتیِ ثبات تأمین انرژی منطقه» مینامد و میگوید چین هنگام آشفتگی ژئوپلیتیک و نوسان قیمت، با تکیه بر تابآوری انرژی خود، کریدورهای متنوع و همکاری باز، نوسانها را مهار میکند، از گسترش بحران انرژی منطقهای جلوگیری میکند و اساس کار آسیا-اقیانوسیه را پایدار نگه میدارد. او میافزاید چین مدتهاست تنوع منابع و مسیرهای واردات نفت و گاز را پیش برده، شبکهٔ بههمپیوستهٔ فراملی انرژی برپا کرده، تجربهٔ تأمین پایدار را با اقتصادهای آسیا-اقیانوسیه به اشتراک گذاشته، هماهنگی اضطراری انجام داده و همکاری در تجدیدپذیرها را پیوسته گسترش داده است تا به منطقه کمک کند وابستگی به یک مسیر واحد خاورمیانه را کم کند و فضای حائل امنیت انرژی را وسیعتر سازد.
به روایت او، چین در راهبرد خرید ریتم منطقی را حفظ کرده، با ذخایر راهبردی کافی شوک تقاضا را هموار میکند و به خرید هیجانی که قیمت بازار را بالا ببرد نمیپیوندد؛ و با تکیه بر نظام بالغ تجارت انرژی، عرضهٔ پایدار فرآوردههای نفتی و ملزومات مرتبط با برق را به بازارهای پاییندستی منطقه حفظ میکند و همزمان ارتباط اطلاعاتی و هماهنگی عرضه و تقاضا را پیش میبرد تا از بینظمی بازار ناشی از ذخیرهسازی وحشتزده جلوگیری کند. به گفتهٔ او، چین به اصول بازار پایبند است و انرژی را «ابزار» نمیکند و با انتظار پایدار تقاضا و تابآوری زنجیرهٔ تأمین، فشار کمبود نفت و گاز آسیا-اقیانوسیه را کاهش میدهد.
«واردات کم، مصرف پایدار»
جیهمیان با استناد به دادهٔ ادارهٔ کل گمرک چین مینویسد واردات نفت خام چین در ماه مه نسبت به سال قبل ۲۹ درصد کاهش یافت و به حدود ۳۳.۱ میلیون تن (حدود ۷.۸ میلیون بشکه در روز) رسید؛ به گفتهٔ مؤسسهٔ اطلاعات بازار ورتکسا (Vortexa) این رقم نزدیک ۴۰ درصد، یعنی حدود ۴ میلیون بشکه در روز، کمتر از میانگین سال ۲۰۲۵ است. گزارش میافزاید در همین دوره عرضه و تقاضای بازار داخلی فرآوردههای نفتی پایدار بود و شاخصهای حملونقل و باربری افت محسوسی نشان ندادند و این تصویر «منحصربهفردِ واردات کم، مصرف پایدار» را نشانهٔ تنظیم فعالانه از سوی چین و نه رکود منفعلانه میخواند.
به نوشتهٔ گزارش، آرایش چین در امنیت مسیرها مدتهاست از وابستگی صرف به دریا فراتر رفته است؛ چین با نزدیک به ۵۰ کشور جهان همکاری تجاری نفت و گاز دارد و خطوط لولهٔ زمینی چین-روسیه، چین-قزاقستان، چین-میانمار و مانند آن «مسیرهای پشتیبان راهبردی» بیرون از محدودیت هرمز بهشمار میروند.
گزارش همچنین مینویسد چین در سپتامبر امسال پس از ۱۲ سال بار دیگر میزبان نشست وزیران انرژی اپک شد، برای نخستین بار ساخت «جامعهٔ انرژی آسیا-اقیانوسیه» را مطرح کرد و سه اولویت را مشخص کرد: فراگیری باکیفیت انرژی، توانافزایی دوسویهٔ هوش مصنوعی و انرژی، و حکمرانی هماهنگ انرژی در آسیا-اقیانوسیه؛ و سه سند اجماع تخصصی، از جمله «چشمانداز و اقدام اپک برای فراگیری باکیفیت انرژی»، «توصیههای سیاستی اپک برای توانافزایی دوسویهٔ هوش مصنوعی و انرژی (۲۰۲۶ تا ۲۰۳۰)» و «ضوابط غیرالزامآور اپک برای پیشبرد هماهنگی امنیت انرژی» را به تصویب رساند.
چهار ضعف و سه راه
دونگ بزرگترین ضعفهای زنجیرهٔ تأمین انرژی آسیا-اقیانوسیه را در چهار مورد خلاصه میکند: تمرکز مسیرهای واردات نفت و گاز، پیوند ناکافی ذخیرهسازی و حمل با شبکههای برق در سطح منطقه، وابستگی به خارج در مواد معدنی حیاتی، و ضعف سازوکارهای همکاری منطقهای؛ و میگوید همینها زنجیره را در برابر شوک درگیریهای ژئوپلیتیک بهویژه شکننده میکند.
او سه راه پیشنهاد میکند: تنوعبخشی به منابع و مسیرهای واردات همراه با تکمیل ذخایر راهبردی و شبکهٔ خطوط لولهٔ نفت و گاز؛ شتاب در ساخت تأسیسات مکمل بادی، خورشیدی و ذخیرهسازی و گشودن گره فناوری خالصسازی مواد معدنی حیاتی برای کاهش وابستگی خارجی؛ و تعمیق همکاری انرژی آسیا-اقیانوسیه، از جمله ساخت مشترک خطوط انتقال برق فرامرزی و هماهنگی در توزیع انرژی منطقهای.
او همچنین پیشنهاد میکند همکاری چندجانبهٔ نفت و گاز آسیا-اقیانوسیه از مسیرهایی مانند ساخت شبکهٔ خطوط لولهٔ بههمپیوستهٔ منطقهای، هماهنگی اضطراری ذخایر نفت و گاز، اشتراک فناوری گذار سبز و سازوکار واحد معامله و قیمتگذاری پیش برود. او بر نقش «محوری» شرکتهای دولتی مرکزی نفت و گاز چین تأکید میکند و میگوید این شرکتها میتوانند با مزیت تجمیع منابع، طرحهای زیرساختی فرامرزی را راهبری کنند و سکوی گفتوگو بسازند، نمونههای تلفیق نفت و گاز با انرژیهای نو را پیش ببرند و فناوری کمکربن صادر کنند و در عین تضمین ثبات عرضهٔ منطقهای، امنیت انرژی را با گذار کمکربن جمع کنند.
تمرکز بازار تغییر کرده است
گزارش برای زمینه به دادههای آژانس بینالمللی انرژی استناد میکند: در ۲۰۲۵ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت (نفت خام و فرآورده) از هرمز گذشت (حدود ۲۵ درصد تجارت دریایی نفت جهان) و حدود ۸۰ درصد آن مقصد آسیایی داشت.
از نگاه کلانتر گزارش، این دور از بحران خاورمیانه در حال بازآرایی منطق زیرین امنیت انرژی آسیا-اقیانوسیه است و «اساندپی گلوبال» در نشست اخیر نفت آسیا-اقیانوسیه این اجماع را منتقل کرده که تمرکز بازار از «بحران کی تمام میشود» به «چگونه زنجیرهٔ تأمین را در اختلال بلندمدت سر پا نگه داریم» تغییر کرده است. سناریوی پایهٔ این مؤسسه این است که تولید و صادرات نفت خام خاورمیانه همچنان محدود میماند و انتظار میرود تا ۲۰۲۷ به سطح پیش از جنگ بازگردد.
گزارش در پایان مینویسد ریسک ژئوپلیتیک هرمز در کوتاهمدت بهآسانی فروکش نمیکند و چین در حال پیمودن مسیری عملی است با ذخیره بهمثابهٔ سپر، تنظیم بهمثابهٔ دریچه و همکاری بهمثابهٔ پل؛ مسیری که به نوشتهٔ جیهمیان نمونهای قابلرجوع از ثبات برای حکمرانی امنیت انرژی آسیا-اقیانوسیه بهدست میدهد.